Synagoga, ob. Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, Lubień Kujawski
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Synagoga, ob. Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury

Lubień Kujawski

photo

Dawna synagoga w Lubrańcu jest jedną z najlepiej zachowanych świątyń judaistycznych województwa kujawsko-pomorskiego. Przykład barokowego budownictwa żydowskiego z późniejszymi przekształceniami. We wnętrzu zachowały się malowidła z końca XIX wieku.

Historia

Przed podziałem dzielnicowym Lubraniec stanowił główny ośrodek rodu Godziembów. Pierwsza wzmianka o tym mieście pochodzi z 1325 r., istniał tu wówczas kościół parafialny. Lokalizacja Lubrańca przy rzece Zgłowiączka (która była rzeką spławną) wpływała na rozwój handlu. W 1509 r. za sprawą Jana Lubrańskiego - bpa poznańskiego, Zygmunt I Stary nadał osadzie prawa miejskie. Na mocy przywileju król przeniósł mieszkańców Lubrańca z prawa polskiego na magdeburskie. W 1549 r. z powodu pożaru zniszczeniu uległo całe miasto. W XVI w. właścicielami miasta zostali Chlewińscy, a następnie Dąbscy. W 1746 r. August III nadał Lubrańcowi prawo odbywania 12 jarmarków. W II połowie XVIII w. tamże znaczną część społeczeństwa stanowili Żydzi. Paweł Dąbski - kasztelan brzeski - nadał Żydom różne przywileje, co potwierdził Król Stanisław August Poniatowski w 1780 roku. W 1869 r. Lubraniec utracił prawa miejskie. Pełnił wówczas rolę lokalnego ośrodka handlowego i rzemieślniczego. W XIX i XX w. miejscowi kupcy wyspecjalizowali się w handlu zbożem. Pojawił się w początkach XX w. drobny przemysł spożywczy (suszarnia cykorii, olejarnie, młyny, wiatraki). Żydzi w Lubrańcu pojawili się w 1691 r.. Synagoga została wzniesiona ok. poł. XVIII w., za przyzwoleniem biskupa kujawskiego - Walentego Aleksandra Czapskiego. Żołnierze niemieccy podczas II wojny światowej zdewastowali synagogę i wykorzystywali budynek jako magazyn, który tę funkcję pełnił do początku lat 80. W 1984 r. przeprowadzono gruntowny remont synagogi, adaptując obiekt na Ośrodek Kultury. 29 grudnia 2007 r. doszło do pożaru dachu oraz komina synagogi. Pożar został szybko ugaszony i nie uczynił większych szkód.

Opis

Dawna synagoga zlokalizowana jest na płn. wsch. od rynku, przy ulicy Brzeskiej (droga wylotowa w kierunku Włocławka). Wzniesiona została w stylu barokowym z cegły na kamiennym cokole; otynkowana. Bożnica powstała na planie wydłużonego prostokąta na osi wsch.-zach. W części wschodniej mieści się obszerna sala męska, w zachodniej wydzielono przedsionek. Po jego południowej stronie ulokowano ha-midrasz („dom nauczania”), po północnej stronie usytuowano schody, które prowadzą do sali kobiet, podwieszonej na masywnych arkadach kolumnowych, mieszczącej się nad zachodnią częścią sali męskiej. Wnętrze przykryte jest płaskim stropem. W sali męskiej we wschodniej ścianie zachowała się wnęka po Aron ha-kodesz (szafa ołtarzowa w postaci ozdobnej, drewnianej skrzynki służąca do przechowywania zwojów Tory), która ujęta jest malowanymi pilastrami. Powyżej znajduje się owalny oculus. Okna w całym budynku zwieńczone są łukiem odcinkowym. Elewacje zewnętrze podzielono pilastrami, dźwigającymi gładki fryz. Dłuższe boki rozdzielono na pięć osi, natomiast boki krótsze są trójosiowe. Szczyty rozgałęziono uproszczonymi pilastrami i gzymsami na trzy sfery. We wnętrzu synagogi zachowały się fragmenty polichromii, przedstawiające motywy biblijne i symboliczne, a także ornamenty roślinne i geometryczne, najprawdopodobniej pochodzące z końca XIX wieku.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzenia wnętrza po uprzednim umówieniu się z przedstawicielem Gminy Lubraniec.

Oprac. Michał Horbowicz, OT NID w Toruniu, 28-11-2015 r.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 11: Dawne województwo bydgoskie, z. 18, Włocławek i okolice, Warszawa 1988, s. 150-157.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 5, s. 454-455.
  • Kubiak W., Z dziejów Lubrańca, Toruń 2000.
  • Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Baliński M., Lipiński T., Łańcut 1843, t. I, s. 310-311.
  • Lubraniec. Synagoga stanęła w ogniu - jewish.org.pl
  • Pożar GOKu 29-12-2007 - Ochotnicza Straż Pożarna w Lublińcu

Informacje ogólne

  • Rodzaj: synagoga
  • Chronologia: poł. XVIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Brzeska 10, Lubień Kujawski
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. włocławski, gmina Lubień Kujawski - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy