Zespół pałacowy, Lubartów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Przykład rezydencji magnackiej sięgającej genezą poł. XVI wieku o istotnej w skali regionu wartości historycznej i artystycznej. Obecny barokowy pałac wzniesiony został w k. XVII w. dla Lubomirskich wg proj. arch. Tylmana z Gameren. W latach 1722 -1741 zespół odbudowany i rozbudowany dla Sanguszków wg proj. arch. Pawła Antoniego Fontany, po raz kolejny przebudowany w latach 30. XIX w.

Historia

Miasto Lubartów (d. Lewartów) lokowane w 1543 r. Pierwszą siedzibą magnacką siedzibą był tu okazały dwór obronny (zamek) wniesiony w ok. poł. XVI w. przez Piotra Firleja h. Lewart, wojewodę lubelskiego, rozbudowany przez syna Mikołaja. Od 1624 r. własność Ostrogskich-Zasławskich, z których Teofila wniosła w 1683 r. Lubartów Józefowi Lubomirskiemu, marszałkowi wielkiemu koronnemu. Dawny zamek został przebudowany w latach 1693-1703 przez arch. Tylmana z Gameren na barokowy pałac otoczony geometrycznym ogrodem. W 1710 r., jako wiano Marianny Lubomirskiej, dobra przeszły do Pawła Karola Sanguszki. W latach 1722 -1741 pałac ,zniszczony w wyniku wojen północnych, został odrestaurowany wg proj. arch. P. A. Fontany (wprowadzono nowy wystrój elewacji i wnętrz). W tym czasie wzniesiono także zabudowę dziedzińca paradnego (oficyny, brama z wieżą zegarową, narożne baszty) i oranżerię. W latach 1757-1775 nastąpiła kolejna modernizacja pałacu z inicjatywy (owdowiałej) trzeciej żony Sanguszki Barbary z Duninów (pracami kierował Jakub Fontana). W 1830 r., za czasów Klementyny z Sanguszków Małachowskiej, zespół rezydencjonalny został przekształcony wg proj. Adolfa Schucha -wówczas zlikwidowano zabudowę dziedzińca. Od 1839 r. pałac był własnością Henryka Łubieńskiego, następnie przejęty przez Bank Polski w latach 1843-1858 mieścił szpital wojskowy. W 1858 r. zakupiony i wyremontowany przez Stanisława Mycielskiego. Od 1867 nieużytkowany, popadał w ruinę. Częściowo uszkodzony w 1918 r., spalony 1933 r. i wykupiony przez Zarząd Miejski Lubartowa. Ponownie zniszczony podczas II wojny światowej i odbudowany w latach 1950-1970 wg proj. Tadeusza Witkowskiego.

Opis

Zespół pałacowy usytuowany w północnej części miasta, na osi alei prowadzącej do Kozłówki. W jego skład wchodzą pałac, oranżeria, park i fragmenty ogrodzeń z bramami. Pałac barokowy, elewacją frontową zwrócony na zachód. Wzniesiony na planie prostokąta, z dwoma alkierzami w elewacji ogrodowej. Trójkondygnacyjny, podpiwniczony, z reprezentacyjnym pierwszym piętrem i niską ostatnią kondygnacją (tzw. mezzaninem). Murowany z cegły, otynkowany. Korpus nakryty dachem czterospadowym, alkierze czteropołaciowymi baniastymi hełmami z latarniami. Układ wnętrza dwutraktowy (częściowo przekształcony). Na osi parteru usytuowana sień mieszcząca lustrzane, dwubiegowe schody na piętro, za nią salon z wyjściem do ogrodu, nad którym sala balowa podwyższona o mezzanino. Fasada trzynastoosiowa z pozornymi ryzalitami: trójosiowym pośrodku i dwuosiowymi po bokach. Ryzalit środkowy w przyziemiu poprzedzony portykiem o czterech parach toskańskich kolumn wspierających balkon i zwieńczony trójkątnym szczytem na tle ścianki attykowej. Parter boniowany, wydzielony gzymsem kordonowym; ryzality na piętrach artykułowane pilastrami w wielkim porządku; całość zwieńczona belkowaniem z fryzem tryglifowym. Otwory okienne prostokątne, w ryzalitach piętra zamknięte półkoliście, zwieńczone przemiennie trójkątnymi i segmentowymi przyczółkami na konsolach. Kwadratowe okienka mezzanina ujęte uszatymi opaskami. Elewacja ozdobiona bogatą dekoracją sztukatorską (girlandy, festony, medaliony, maski, muszle). W szczycie przedstawienie Apolla w otoczeniu puttów. Pośrodku elewacji ogrodowej siedmioosiowy ryzalit pozorny zwieńczony attyką i jednoosiowe alkierze w narożach. Wewnątrz zachowane nieliczne elementy dawnego wystroju (klatka schodowa, d. sala balowa). Oranżeria położona na północ od pałacu, wzniesiona na planie długiego prostokąta (ok. 60 m) z poprzecznym aneksem, murowana i otynkowana. Elewacja frontowa przepruta wysokimi, zamkniętymi półkoliście oknami, w części środkowej i skrajnych podzielona pilastrami, zwieńczona przełamującym się belkowaniem. Ogrodzenie z bramą, barokowe, z czasu budowy pałacu. Park - pierwotny ogród geometryczny z XVII-XVIII w. przekomponowany w stylu krajobrazowym ok. 1830 r. przez Franciszka Wichrowskiego i w k. XIX w. przez Franciszka Szaniora. Od 1935 r. park miejski. Po 1949 r. częściowo zrekonstruowany regularny ogród francuski z czasu Sanguszków wg proj. Gerarda Ciołka. Od południowego wschodu staw oraz pozostałości dawnej fosy i mostu.

Obiekt dostępny dla zwiedzających częściowo (w pałacu znajduje się Powiatowy Urząd Pracy, oranżeria jest własnością prywatna)

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 30-03-2015 r.

Bibliografia

  • Czapska G., Pałac Sanguszków w Lubartowie, „Roczniki Humanistyczne KUL”, t. 15, z.4, 1967, s. 63-93.
  • Danczowska H., Architekt Tadeusz Witkowski 1904-1986, Lublin 2009, s. 135.
  • Dziubecki Tomasz, Programy symboliczne i funkcje ceremonialne rezydencji magnackich, Warszawa 2010, passim.
  • Fijałkowski D., Kseniak M., Parki wiejskie Lubelszczyzny, Warszawa 1982, s. 105-106.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII: Dawne województwo lubelskie, z. 11: Dawny powiat lubartowski, Warszawa 1976, s. 38-41.
  • Kseniak M., Parki i ogrody dworskie w województwie lubelskim, cz. II Od Kijan do Dęblina wzdłuż Wieprza, Lublin 1983, s. 33-40.
  • Makowiecki T., Archiwum planów Tylmana z Gameren architekta epoki Sobieskiego, Warszawa 1938, s. 19 [151], il. II. 2.
  • Mossakowski S., Tylman z Gameren architekt polskiego baroku, Wrocław 1973, s. 226-227, il. 242.
  • Omilanowska M., Polska. Pałace i dwory, Warszawa 2005, s. 78-79.
  • Rolska-Boruch I., Wizja renesansowej willi Firlejów w Lewartowie, [w:] Pałac w ogrodzie, pr. zb., red. Wierzbicka B., Warszawa 1999, s. 84-97.
  • Przesmycka E., Boguszewska K., Losy oranżerii w Lubartowie, „Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych” Oddział Lubelski PAN, 2011, s. 126-131.
  • Skrabski J., Paolo Fontana nadworny architekt Sanguszków, Tarnów 2007, s. 55-59, 229-235 i inne.
  • Winiewicz J., Biografia i działalność Pawła Fontany w świetle dworu Sanguszków, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1987, nr 3-4, s. 323.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: pałac
  • Chronologia: 1693 - 1703
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Lubartów
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. lubartowski, gmina Lubartów (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy