Kościół kolegiacki pw. Wniebowzięcia Panny Marii, ob. par. pw. Wniebowzięcia NMP, Kurzelów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół kolegiacki pw. Wniebowzięcia Panny Marii, ob. par. pw. Wniebowzięcia NMP

Kurzelów

photo

Kościół jest przykładem XIV-wiecznego małopolskiego budownictwa sakralnego. Należy do wąskiej grupy świątyń jednofilarowych wzniesionych pod wpływem warsztatu działającego przy fundacjach Kazimierza Wielkiego. Wśród jej wyposażenia odnaleźć można cenne dzieła sztuki m.in.: mosiężną chrzcielnicę z 1414 roku i „marmurowy” nagrobek Marianny Baranowskiej z około 1632 roku (atryb. niezidentyfikowany rzeźbiarz chęciński lub Sebastiano Venosta).

Historia

Początki parafii w Kurzelowie są niejasne. Przypuszcza się, że powstała w XII wieku z inicjatywy właścicieli wsi, arcybiskupów gnieźnieńskich. Istniejąca wówczas świątynia parafialna pw. św. Wojciecha była drewniana. Przed 1260 rokiem powołano przy niej kolegiatę, a przed 1306 r. archidiakonat. Obecny, murowany kościół zbudowano przed 1360 rokiem z fundacji arcybiskupa Jarosława Bogorii Skotnickiego. Przed 1644 rokiem został odrestaurowany. W XVII wieku dobudowano do niego kaplicę Najświętszej Mary Panny. W 1780 roku i między rokiem 1812 a 1817 budowlę gruntownie wyremontowano i wymieniono część jej wyposażenia. W 1819 roku władze rosyjskie skasowały kolegiatę. W XIX wieku świątynię kilkakrotnie odnawiano i przekształcano, m.in.: w latach 1887-1892 dostawiono do niej zachodnią kruchtę. W latach 1924-1938, dzięki staraniom miejscowego proboszcza księdza Teofila Rzeczyńskiego, wykonano przy obiekcie szereg prac budowlano-zabezpieczających (wzmocniono fundamenty i przebudowano zakrystię). W ich trakcie odkryto i częściowo odtworzono gotycki detal architektoniczny (maswerki). W ostatnich trzech dekadach XX wieku sukcesywnie kościół remontowano, m.in.: w latach 1998-1999 wymieniono we wnętrzu tynki.

Opis

Kościół usytuowany w północno-zachodniej części wsi, na wzniesieniu, zajmuje  centrum nieregularnego, wielobocznego placu, otoczonego kamiennym murem i starodrzewem. We wschodniej partii terenu, przy ogrodzeniu znajduje się drewniana, piętrowa dzwonnica z izbicą (rekonstruowana po 1946 roku na wzór dzwonnicy z przełomu XVII i XVIII wieku). Gotycka, orientowana świątynia jest budowlą jednonawową z kwadratową nawą i z węższym oraz niższym od niej dwuprzęsłowym prezbiterium, zakończonym wielobocznie. Do północnej ściany prezbiterium przylegają prostokątne zakrystia (dawniej kanonicza) i przedsionek (dawniej zakrystia wikariacka). Do korpusu są dostawione, węższe i nisze od niego, kwadratowa kaplica od północy oraz prostokątna kuchta od zachodu. Bryłę budowli opięto skarpami. Kościół wymurowano z cegły w wątku polskim i kamienia (detal architektoniczny). W całości go wytynkowano. Obiekt nakrywają dachy dwuspadowy (nad nawą z sygnaturką, prezbiterium, kaplicą i kruchtą) i trójpołaciowy (nad zakończeniem prezbiterium). Skromne jego elewacje, rozczłonkowują poziomem gzymsy i wysokie skarpy. We wnętrzu, pośrodku nawy znajduje się ośmioboczny filar (z wysokim cokołem) podtrzymujący sklepienia o elementach trójpodporowych (w części wschodniej) i krzyżowo-żebrowymi (w dwóch zachodnich przęsłach z płaskorzeźbionymi wspornikami). Pozostałe części świątyni nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe (w prezbiterium z płaskorzeźbionymi wspornikami), kolebkowe (w zakrystii i przedsionku) i klasztorne (w kaplicy). Wnętrza wzbogacają kamienne: portal z 2. połowy XIV wieku w przedsionku i maswerki dwudzielne w oknach (rekonstruowane). Wśród elementów wyposażenia obiektu godnymi uwagi są m.in.: gotycka mosiężna chrzcielnica z 1414 roku, „marmurowy” nagrobek Marianny Baranowskiej z około 1632 roku (atryb. niezidentyfikowany rzeźbiarz chęciński lub Sebastiano Venosta), obrazy ołtarzowe z XVII i XVIII wieku oraz tablice „marmurowe” inskrypcyjne z XVII wieku (atryb. niezidentyfikowany warsztat chęciński).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 16.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół kolegiacki ob. parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP, oprac. G Mętkowska, Kraków 2000, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Crossley P., Gothic architecture in the reign of Kasimir the Great. Church architecture in Lesser Poland 1320-1380 , Kraków 1985, s. 163, 262-264, 274, 456, 457.
  • Corpus Inscriptionum Poloniae, t. I: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 5: Włoszczowa, Końskie i Ostrowiec Świętokrzyski z regionem, oprac. M. Janik, Kielce 1986, s. 107-115.
  • Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014, s. 115.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III: Województwo kieleckie, red. J. Z Łoziński i B. Wolff, z. 12: Powiat włoszczowski, oprac. T. Przypkowski, J. Z Łoziński i B. Wolff, Warszawa 1966, s. 26-29.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010, s. 48-49, 259-260.
  • Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wieku, Kielce 1994, s. 65.
  • Kościół kolegiacki kurzelowski w opisie Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, oprac. T. Gacia, „Włoszczowskie. Zeszyty Historyczne” 2000, t. 9, s. 107-137.
  • Pęcakowski P., Włodarek A., Kurzelów. Kościół kolegiacki p.w. Wniebowzięcia Panny Marii, [w:] Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2: Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995, s. 133.
  • Rawita-Witanowski M., Dawny powiat chęciński. Z ilustracjami prof. Jana Olszewskiego, oprac. D. Kalina, Kielce 2002, s. 203-211.
  • Rosiński P., Zabytkowe organy w województwie kieleckim, Warszawa-Kraków 1992, s. 167-169.
  • Wardzyński M., Rzeźba nowożytna w kręgu Jasnej Góry i Polskie Prowincji Zakonu Paulinów, cz. 1: Ośrodek rzeźbiarski w Częstochówce pod Jasną Górą 1620-1705, t. 2, Warszawa 2009, s. 94-95.
  • Wardzyński M., Artifice Chencinenses. Rola i miejsce warsztatów chęcińskich w produkcji kamieniarsko-rzeźbiarskiej w Rzeczypospolitej (Koniec XVI-1. Połowa XVII w.), [w:] Franciszka z Krasińskich Wettyn. Księżna Kurlandii i Semigalii, prababka dynastii królów włoskich. Dziedzictwo rodziny Krasińskich w regionie świętokrzyskimi, red. D. Kalina, R. Kubicki, M. Wardzyński, Kielce-Lisów 2012, s. 151-183.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, Marjówka Opoczyńska 1932, reprint Kielce 2000, s. 107-116, 120-135.
  • Wojciechowski D., Parafia Kurzelów. Historyczno-pastoralna zarys dziejów, Kielce 1997.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 69.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: przed 1360 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Sienkiewicza 3, Kurzelów
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. włoszczowski, gmina Włoszczowa - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy