Kościół par., ob. fil. pw. Wniebowzięcia NMP, Krzyżowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par., ob. fil. pw. Wniebowzięcia NMP

Krzyżowice

photo

Kościół w Krzyżowicach należy do grupy ok. 20 kościołów w okolicach Brzegu z zachowanymi polichromiami. Należy do utworzonego w 1997 r. Szlaku Polichromii Brzeskich. Autorstwo malowideł przypisuje się nieznanemu z imienia Mistrzowi Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. Fundatorami kościoła byli przedstawiciele zasłużonego rodu z Pogorzeli (v. Pogarell). Obecna budowla jest wynikiem rozbudowy gotyckiego ceglanego prezbiterium o nowożytną nawę w konstrukcji szkieletowej - jest to jeden z najstarszych zachowanych przykładów jej zastosowania w tym regionie. Ponadto w kościele możemy podziwiać fragmentarycznie zachowane dzieła nowożytnego rzemiosła artystycznego, charakterystyczną chrzcielnicę, tzw. anioła chrzcielnego, barokowe organy Johanna Gottfrieda Wilhelma Schefflera (autora instrumentów m.in. w zamkowym kościele w Brzegu, w niedalekich Gierszowicach oraz we wrocławskim kościele Opatrzności Bożej), czy witraże z pracowni Adolpha Seilera (w której powstały witraże wielu dolnośląskich kościołów).

Historia

W 1376 r. pojawiły się pierwsze wzmianki o kaplicy w Krzyżowicach. W 2 poł. XV w. ród v. Pogarell rozpoczął budowę murowanej świątyni. Przypuszczalnie z przyczyn ekonomicznych przerwano ją po wzniesieniu prezbiterium - które jednak mogło już służyć celom sakralnym. Malowidła w jego wnętrzu wykonał ok. 1418-1428 r. artysta zw. Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. W 1534 r. kościół stał się świątynią protestancką. Na potrzeby nowej konfesji malowidła zostały wówczas zamalowane. Szkieletowa nawa wraz z wieżą powstały w 1580 r. z fundacji Georga v. Kittlitz. Kościół był wielokrotnie remontowany (m.in. w 1695/1696, 1722, 1761, 1777, 1830), w związku z pracami prowadzonymi w l. 1906-1907 rodzina v. Pfeil zamówiła witraże w znanej wrocławskiej pracowni Adolpha Seilera. Aż do końca II wojny światowej kościół należał do zboru ewangelickiego. W 1957 r. został włączony jako filia do utworzonej wówczas parafii w Pogorzeli. W 1963 r. odsłonięto ukryte przez 400 lat pod tynkiem malowidła w prezbiterium. Również w l. 60. przeprowadzono renowację witraży.

Opis

Kościół znajduje się w zachodniej części wsi, po płn. stronie drogi prowadzącej do Obórek. Do skierowanego na wschód, murowanego z cegły w wątku gotyckim i oszkarpowanego prezbiterium z zakrystią od północy, dostawiona jest nieco szersza nawa w konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą. Do niej od zachodu przylega słupowa, oszalowana wieża. Siodłowe dachy kryte są gontem. Od południa znajduje się, dostępna z zewnątrz, kaplica pogrzebowa. Wewnątrz widoczne są ślady świadczące o zmianach planów budowlanych w trakcie ich realizacji, np. miejsce na sklepienia, które ostatecznie nie powstały. Z 2-kondygnacyjnych empor, biegnących początkowo przy zachodniej i północnej ścianie nawy, istniejących jeszcze przed II wojną światową, pozostały tylko te zachodnie. Ich górna galeria jest nieco cofnięta w stosunku do dolnej, na której znajdują się organy, dzieło brzeskiego organmistrza J.G.W. Schefflera (1778). Na ścianach prezbiterium częściowo zachowała się gotycka polichromia. W malowanych ramach przedstawione są: Pokłon Trzech Króli (ściana północna), Ukrzyżowanie na Drzewie Życia wraz z Męczeństwem św. Achacjusza Meliteńskiego i Dziesięciu Tysięcy Legionistów, przy sakramentarium anioły i Veraikon, oraz Vir Dolorum (ściana południowa). W nawie widoczna jest drewniana konstrukcja szkieletowa ścian. Część d. wyposażenia jest rozczłonkowana i pozbawiona pierwotnego kontekstu: kosz polichromowanej ambony (1614) z przedstawieniami ewangelistów służy jako mównica, a bariera jej schodów, z namalowanymi św. św. Piotrem i Pawłem, została powieszona na ścianie, zwieńczenie manierystycznego ołtarza głównego, z malarską sceną Ukrzyżowania, znajduje się w przedsionku nad drzwiami. Interesująca drewniana barokowa chrzcielnica (1724) w postaci anioła z rozpostartymi skrzydłami, trzymającego muszlę, umieszczona jest wtórnie na ścianie. Pierwotnie nad aniołem unosiła się Gołębica Ducha Św. W kościele znajduje się również ośmioboczna chrzcielnica z piaskowca (XVI w.). Na stallach widnieje data „1578”. Bariery empor i chóru również mogą pochodzić z tego czasu. Okna witrażowe w prezbiterium pochodzą ze znanej pracowni witrażowej (1907).

Kościół jest użytkowany, dostępny. Należy do Parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pogorzeli.

Oprac. Joanna Szot, OT NID w Opolu, 1.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Banik J., Działalność fundacyjna Panów z Pogorzeli na Śląsku w XIII i XIV w. Fundacje kościelne (Monument), Warszawa 2009.
  • Kalbarczyk-Klak E., Szot J., Ewangelickie kościoły szkieletowe w województwie opolskim. Wstęp do badań, [w:] Architektura ryglowa - wspólne dziedzictwo. ANTIKON 2007. VIII Polsko-Niemiecka Konferencja, Szczecin 2008, s. 225-245.
  • Krzyżowice, kościół fil. pw. Wniebowzięcia NMP. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, oprac. W Żurakowski, mps, Arch. WUOZ w Opolu.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, z. 1: Powiat brzeski, inwent. T. Chrzanowski, M. Kornecki, M. Zlat, Warszawa 1961.
  • Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. 2: Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Breslau, Breslau 1889.
  • Ławicka M., Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera (1846-1945), Wrocław 2002.
  • Malarstwo gotyckie w Polsce (Dzieje Sztuki Polskiej, t. II., cz. 3), red. S. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, oprac. zbior., Warszawa 2006.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 2 poł. XV
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Krzyżowice
  • Lokalizacja: woj. opolskie, pow. brzeski, gmina Olszanka
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy