Kościół klasztorny Norbertanów pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, ob. par. pw. Św. Tekli, Krzyżanowice Dolne
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół klasztorny Norbertanów pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, ob. par. pw. Św. Tekli

Krzyżanowice Dolne

photo

Kościół jest wybitnym przykładem architektury sakralnej doby stanisławowskiej. Zastosowane w nim rozwiązania m.in.: chór muzyczny umieszczony w osobnym pomieszczeniu za ołtarzem gł., nie miały odpowiedników w ówcześnie wznoszonych w Polsce rzymsko-katolickich świątyniach. Estetykę i wymowę ideową obiektu ukształtowano w oparciu o ideały katolicyzmu oświeconego, które propagował ksiądz Hugon Kołłątaj- fundator budowli. Przy budowie i wyposażeniu zabytku pracowali artyści tej miary co architekt Stanisław Zawadzki i malarz Franciszek Smuglewicz.

Historia

Pierwszy tutejszy kościół z klasztorem norbertanek ufundował Jaksa z Miechowa przed 1140 roku [?]. W latach 1247-1254 Bolesław Wstydliwy odnowił tę fundację i nadał na jej rzecz szereg przywilejów. Zapewne wtedy wymurowano świątynię i klasztor dla norbertanów i norbertanek. W 1328 roku po raz pierwszy wzmiankowano istnienie tutejszej parafii. W 1415 roku norbertanki przeniesiono do Buska, a probostwo inkorporowano do konwentu witowskiego. W 1. ćwierci XVII wieku kościół gruntownie przebudowano m.in.: przed 1610 rokiem wystawiono nową zakrystię. W 1626 roku dokonano jego konsekracji. W kolejnych dziesięcioleciach był kilkakrotnie odnawiany. W 1779 roku parafię objął ksiądz Hugon Kołłątaj. Po pożarze dachu kościoła w 1782 r. na skutek nieumiejętnego jego zabezpieczenia budowla popadła w ruinę. Została odbudowana staraniem proboszcza w latach 1786-1789, według projektu Stanisława Zawadzkiego. Do wykonania przy niej prac budowlanych i kamieniarskich zatrudniono okolicznych rzemieślników, w tym Ignacego Baranowskiego - autora rzeźb w fasadzie. Około 1788 roku Franciszek Smuglewicz namalował do świątyni trzy obrazy ołtarzowe. W 1819 roku nastąpiła kasata klasztoru, od tego czasu sukcesywnie rozbierano jego zabudowania. W XIX-początku XX wieku kościół był kilkakrotnie remontowany, m.in. w 1853 roku dostawiono do nawy babiniec i kruchtę, a jego wnętrze wypełniano nowym wyposażeniem (m.in.: ambona z 1872 roku). Działania te pozbawiły budowlę wyrazu estetycznego i wymowy ideowej nadanej jej staraniem Kołłątaja. W latach 1970-1971, 1983-1985, 2003-2004 przeprowadzono przy budowli i jej otoczeniu szereg prac restauratorskich (wymiana tynków) i zabezpieczających (ankrowanie ścian, wymiana dachu).

Opis

Klasycystyczny kościół, usytuowany we wsch. krańcu wsi, zajmuje południową część nieregularnego placu, otoczonego kamiennym murem, w którego północno-zachodnim narożu znajduje się drewniana dzwonnica (około 1878 roku). Orientowana, jednonawowa świątynia o rzucie prostokątnego trapezu ma zachodnią ścianę ustawioną skośnie do osi budowli. Składa się z przedsionka z kręconymi schodami, prostokątnej nawy i wyodrębnionego parą przyściennych filarów prezbiterium, za którym usytuowano prostokątną, piętrową zakrystię (na piętrze dawny chór muzyczny). W zachodniej części kościół ujmują po bokach niskie, prostokątne przybudówki. Świątynię wystawiono z kamienia i obustronnie wytynkowano. Nakrywają ją dachy trójspadowy (nad korpusem z wieżową sygnaturką pośrodku) i pulpitowy (nad przybudówkami). Wśród skromnych elewacji budynku, przeprutych u góry oknami, wyróżnia się zachodnia fasada o czterech toskańskich kolumnach w wielkim porządku, dźwigających wydatne belkowanie i attykę z inskrypcją fundacyjną, zakończoną grupą pełnoplastycznych aniołów adorujących krzyż. W ścianie północnej wmurowano kamienne epitafia z XVII wieku: Agnieszki Meazzi (zm. 1614, warsztat krakowski?) i cztery wykonane przez warsztaty z Chęcin. Wnętrze kościoła rozczłonkowują nisze ołtarzowe ujęte kolumnami toskańskimi, znajdujące się pośrodku ścian bocznych i ołtarzowej oraz wydatne pilastry, które dźwigają belkowanie z fryzem tryglifowym. Nakrywają je stropy. Ponadto wzbogacają je „marmurowe” posadzki (z krakowskiego kościoła karmelitów pw. św. Marcina) i dekoracje stiukowe, m.in.: w postaci gzymsu kordonowego z motywem plecionki i rozet. Skromne wyposażenie obiektu tworzą m.in.: trzy ołtarze z obrazami autorstwa Franciszka Smuglewicza z około 1788 roku (obraz w ołtarzu głównym inspirowany jest sceną Stworzenia z polichromii w Kaplicy Sykstyńskiej), chrzcielnica z „marmuru chęcińskiego” z około 1789 roku.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 21.08.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół parafialny p.w. św. Tekli w Krzyżanowicach Dolnych, oprac. J. L. Adamczyk, Kielce 2005 [Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Karta ewidencyjna. Zespół kościoła par. p.w. św. Tekli, oprac. J. L. Adamczyk, Kielce 2005 [Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Corpus inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 4: Miechów i Pińczów wraz regionem, wyd. B. Trelińska, Kielce 1983, s. 79-86.
  • Derwich M., Der Prämonstratenserorden im mittelalterlichen Polen. Seine Rolle in Kirche und Gesellschaft, [w:] Studien zum Prämonstratenserorden, red. v. I. Crusius, H. Flachenecker, Göttingen 2003, s. 311-347.
  • Dobosz J., Monarcha i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII wieku, Poznań 2002, s. 375-376, 378, 383.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 9: Powiat pińczowski, oprac. K. Kutrzebianka, J. Z. Łoziński, B. Wolff, Warszawa 1961, s. 38-40.
  • Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wieku, Kielce 1994, s. 61-62.
  • Kracik J., Konsekracje kościołów i ołtarzy w diecezji krakowskiej w XVII i XVIII wieku, ,,Nasza Przeszłość” 1984, t. 61, s. 111-147.
  • Lorentz S., Rottermund A., Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984, s. 139.
  • Mączyński R., Jak Hugo Kołłątaj u warszawskiego majstra Tobiasza Hoffstaedtera monstrancję do Krzyżanowic zamawiał, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 1, s. 35-60.
  • Mączyński R., Kościół w Krzyżanowicach - modelowa świątynia katolickiego oświecenia, „Wiek Oświecenia” 2007, XXIII, 2007, s. 25-94
  • Mączyński R., Kościół w Krzyżanowicach. Fundacja Hugona Kołłątaja, Toruń 2011.
  • Mizołek J., Stworzenie Świata Franciszka Smuglewicza w kościele w Krzyżanowicach. Uwagi o inspiracjach twórczością Michała Anioła w sztuce dawnej Polski, [w:] Artyści włoscy w Polsce XV-XVIII wiek. Prace ofiarowane Panu Profesorowi Mariuszowi Karpowiczowi, red. J. Chrościcki i in., s. 365-378.
  • Rewski Z., Z działalności Kołłątaja na polu budownictwa, „Biuletyn Historii Sztuki” 1952, z. 2, s. 3-18.
  • Rewski Z., Zagadnienia sztuki w działalności Hugona Kołłątaja, Wrocław 1953.
  • Rosiński P., Zabytkowe organy w województwie kielecki, Warszawa-Kraków 1992, s 158-159
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marówka 1927, s. 165-174.
  • Wiśniowski E., W sprawie początków klasztoru norbertanek w Krzyżanowicach, Roczniki Humanistyczne 1960, t. VIII, z. 2, s. 215-224.
  • Wiśniewski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965, s. 73-74, 135-136.
  • Wiśniewski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII wieku. Materiały do struktury organizacyjnej, Lublin 1976, s. 56-58.
  • Zdanowski J., Kościół pod wezwaniem św. Tekli i były klasztor norbertański w Krzyżanowicach pod Pińczowem, „Nasza Przeszłość" 1963, t. XVII, s. 103-121.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1786-1789 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Krzyżanowice Dolne 6
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. pińczowski, gmina Pińczów - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy