Towarzystwo Lekarskie, Dom Lekarski, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Nie tyle gmach, co klatka schodowa ozdobiona zaprojektowanym przez Stanisława Wyspiańskiego witrażem „Apollo” (z 1904) zadecydowała o sławie i randze budynku. Jest wybitnym przykładem secesyjnego współbrzmienia architektury i sztuk plastycznych.

Historia

Gmach Towarzystwa Lekarskiego został zaprojektowany w 1903 (realizacja: 1904) przez Juliana Sowińskiego, a prace budowlane wykonała firma W. Kaczmarskiego. Parcelę darowało Towarzystwu miasto. O kształcie wnętrz decydował Stanisław Wyspiański, który zrealizował autorski projekt dzięki prezesowi Towarzystwa, drowi Julianowi Nowakowi, zgodnie z życzeniem którego mógł podporządkować wszystkie elementy wystroju naturze i zrealizować bez przeszkód swe zamierzenie. Użytkownicy mieli się dostosować do wizji artysty. Kiedy protestowano przeciwko niewygodnym a pięknym krzesłom Sali Posiedzeń (schodzące łukiem podłokietniki uniemożliwiają wygodne podparcie łokcia) , Wyspiański replikował: „Kiedy krzesła są wygodne, wówczas na posiedzeniach śpią”. Otwarcie miało miejsce w 1905. W latach 1939-1945 gmach zajmowali Niemcy; urządzili tu magazyny. W 1945 klub lekarski przejęła biblioteka Akademii Medycznej. Obciążenie stropów niemal doprowadziło do katastrofy budowlanej. W latach 80. XX w. gmach odnowiono. W 1991 Towarzystwo odzyskało swą własność. Dziś mieści się tu kilka instytucji akademickich.

Opis

Secesyjny gmach (róg ulic Kopernika i Radziwiłłowskiej) z zewnątrz nie zapowiada artystycznego arcydzieła. Budynek ma skromną, klasycyzującą bryłę. Miał pełnić funkcje klubowe, został więc wyposażony we wszystkie nowinki ówczesnej techniki: instalację elektryczną, gazową i wodno-kanalizacyjną, centralne ogrzewanie, a nawet elektryczne wentylatory i telefon. Dla potrzeb Towarzystwa nie mogło zabraknąć zaprojektowanych przez Wyspiańskiego przestronnej sali posiedzeń, biblioteki, czytelni pomieszczeń, przeznaczonych dla pracowników zarządu, a nawet toalet. Zachwyca reprezentacyjna klatka schodowa z dekoracyjną balustradą i witrażem S. Wyspiańskiego „Apollo spętany, czyli System Kopernika” (1904). Dziś podziwiamy replikę wykonaną w 1972 według oryginalnych kartonów przez ten sam Krakowski Zakład Witraży, Oszkleń Artystycznych i Fabrykę Mozaiki Szklanej S. G. Żeleńskiego. Pierwotny witraż rozsypał się, kiedy w 1945 okupanci wysadzili w powietrze pobliski wiadukt kolejowy. Symbolika witraża związana jest z postacią patrona Towarzystwa - Mikołajem Kopernikiem i nawiązuje do dzieła "O obrotach sfer niebieskich". Sumuje przemyślenia artysty na temat związków sztuki antycznej z chrześcijaństwie. Charakterystyczny motyw liści i kwiatów kasztanowca na reprezentacyjnej balustradzie to znak rozpoznawczy krakowskiej secesji. Wiele elementów z pierwotnego wystroju zachowało się do dziś tylko w formie projektu, np. motyw pelargonii z dekoracyjnego fryzu sali posiedzeń, przechowywany w Muzeum Narodowym. Motyw stylizowanych kwiatów, tak charakterystyczny dla Wyspiańskiego, pojawia się we fryzach podsufitowych zarówno w głównym korytarzu, jak i w sali posiedzeń. Powraca na kilimach i zasłonach. Znakomitym przykładem wzornictwa są kinkiety i żyrandole uformowane w kształt śniegowych płatków. Śnieżynkę tłoczono nawet na skórze, którą pokryto fotele. Zabytkowa jest nawet kotłownia.

Obiekt dostępny w godzinach pracy Muzeum Wydziału Lekarskiego UJ.

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 20.03.2015r.

Bibliografia

  • M. Rożek, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Kraków 1993
  • Fabiański M., Purchla J., Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001
  • Encyklopedia Krakowa, Warszawa - Kraków 2000. 
  • Z. Gajda, O ulicy Kopernika w szczególności, o Wesołej w ogólności, Kraków 2005

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: początek XX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Radziwiłłowska 4, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy