Kościół pw. św. Józefa, kościół na Podgórzu, kościół podgórski, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół pw. św. Józefa, kościół na Podgórzu, kościół podgórski

Kraków

photo

Kościół parafialny św. Józefa to jeden z charakterystycznych, powszechnie rozpoznawanych miejsc kultu. Dominuje nad płytą Rynku Podgórskiego, centralnego punktu miasta, które dopiero w XX wieku połączyło się z Krakowem. Zaprojektowany przez Jana Sas-Zubrzyckiego budził reakcje krańcowe, ale nikogo nie pozostawiał obojętnym.

Historia

Do powstania samodzielnej parafii doszło 19 IV 1818. Do użytku wiernych oddano skromną kaplicę w tzw. Ökonomie Gebaude. W 1830 przystąpiono do budowy kościoła w dzisiejszym miejscu, wykorzystując plateau pozostałe po kamieniołomie. W konkursie zwyciężył projekt wykonany przez członka gminy żydowskiej, który jednak nie zyskał akceptacji i w drodze kolejnego konkursu wybrano projekt niewielkiego klasycystycznego kościoła, autorstwa Franciszka Brotschneidera. Konsekracja świątyni odbyła się w 1832. Wyposażono ją w sprzęty pochodzące ze zburzonego (1835-38) kościoła pw. Wszystkich Świętych w Krakowie; przeniesiono do Podgórza m.in. drewniany ołtarz główny oraz marmurowe boczne. Świątynia okazała się być jednak zbudowana wadliwie i już u schyłku XIX w. pojawiła się konieczność jej rozebrania. Powstanie kościoła pw. św. Józefa w jego dzisiejszym, neogotyckim kształcie podgórzanie zawdzięczają ks. Antoniemu Gruszeckiemu, ówczesnemu proboszczowi. Zwrócił on bowiem na wystawioną w krakowskim Pałacu Sztuki pracę lwowskiego architekta Jana Sas-Zubrzyckiego. Załączony kosztorys opiewał na 200 tys. zł. Rozpoczęto więc gromadzenie środków, a projektant nieco uprościł pierwotne rozwiązania, aby ograniczyć koszty. W 1905 rozebrano stary kościół. Na czas budowy nowego urządzono dla wiernych kaplicę na plebanii. Plac pod budowę został poświęcony 13 V 1905, a kamień węgielny wmurowano 17 IX. Wykonawcami nowej świątyni byli: Karol Kern i Karol Blum z Opawy oraz Aleksander Bibrowski z Krakowa. Przy budowie pracowali też miejscowi majstrzy. Roboty postępowały bardzo szybko, tak że 24 października 1909 odbyła się uroczystość konsekracji. W latach 1978-2006 ks. prałat Franciszek Kołacz przeprowadził remont bryły (m.in. wzmacniając pękniętą wieżę) oraz wnętrza kościoła, jego wyposażenia, przywracając pierwotny układ i nadając kolorystykę zbliżoną do charakteru architektonicznego kościoła. Kamienna figura Św. Józefa (figurę wykonaną w 1909 przez Zygmunta Langmana usunięto w latach 50.) wróciła do głównego ołtarza. Uporządkowano także otoczenie kościoła.

Opis

Projekt monumentalnego kościoła w stylu neogotyku nadwiślańskiego, nawiązujący do architektury kościołów krakowskich, wydawał się odpowiedni na „katedrę podgórską”. Autor wprowadził malownicze ceglane elewacje, dekorowane różnokolorową, często glazurowaną cegłą, ułożoną w geometryczne, pasowe wzory, lub łączył różne materiały, znakomicie wydobywając ich dekoracyjny charakter. Zaakcentowano miejsca o dużym znaczeniu konstrukcyjnym. Kościół posiada bogaty wystrój architektoniczno-rzeźbiarski. Na skrzyżowaniu naw wieża z zegarem, zwieńczona hełmem nawiązującym do wieży kościoła Mariackiego. Po roku 1909 zaczęto wyposażać kościół. Ołtarz główny, boczne i ambonę wykonano w latach 1909-14, rzeźbili je Wit Wisz i Maksymilian Krzyk. Okna z szybami witrażowymi wykonano w zakładzie Żeleńskiego. Kościół wzniesiony z rozmachem „miał zaimponować wielkością rozczłonkowanej bryły, przepychem detalu architektonicznego, a przede wszystkim programem ideowym wpisanym w fasadę, wychodzącą jak wielka scena teatralna ponad płytę rynku”. Nie wszystkim się spodobał. K. Estreicher pisał: Kościół parafialny jest nowy, bardzo brzydki, zbudowany przed samą wojną w fałszywym gotyku. Posiada wieżę, będącą jakby parodią wieży Mariackiej. Wnętrze było wyposażane przez następne lata, świadcząc o bogactwie Podgórza. Ks. Józef Niemczyński w 1922 zakupił organy, wykonane dla kościoła w Baku na Kaukazie. Ostatnim elementem wyposażenia stała się chrzcielnica wykonana z czarnego marmuru w 1946. Ks. Franciszek Mirek, przeprowadził malowanie wnętrza kościoła w wielobarwne ornamenty, przestawiono także ołtarze boczne. Jedyną pamiątką po rozebranym starym kościele jest wznosząca się na tyłach nowej świątyni murowana dzwonnica z lat 1879-80. Odnalezione elementy kamieniarki pierwotnego kościoła eksponowane są w otoczeniu i wnętrzach plebanii. Ogrodzenie świątyni wykonano w 1913.

Msze św. w niedziele: 7.30, 9.00, 10.30 (dla dzieci), 12.00, 18.30, 20.00 (dla studentów i ludzi biznesu), w tygodniu: 7.00, 8.00, 18.30. Kościół dostępny jest przez większość dnia. W plebanii, w tzw. Kamieniołomie, częste okolicznościowe wystawy.

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 20.03.2015 r.

Bibliografia

  • Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym [...], t. II, Warszawa 1885.
  • Bardel F., Miasto Podgórze, jego powstanie i pierwszych 50 lat istnienia, Kraków 1901.
  • Cholewka M., Dzieje parafii św. Józefa w Krakowie-Podgórzu [w:] Podgórze - dzieje duchowości i tolerancji. Materiały z sesji naukowej, Kraków 2006.
  • Chrzanowski T., M. Kornecki, Sztuka ziemi krakowskiej, Kraków 1982.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I, Województwo krakowskie, pod red. J. Szablowskiego, Warszawa 1953, s. 524-525.
  • Marcinek R., Rynek Podgórski. Studium historyczne, Kraków 2009
  • Rożek M.,, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 534-538
  • Estreicher K., Kraków. Przewodnik dla zwiedzających miasto i jego okolice, Kraków 1938.
  • Katalog dawnych map wieloskalowych Krakowa XVI-XIX wieku, red. M. Odlanicki-Poczobutt, Kraków 1981.
  • Krasnowolski B., Podgórze [w:] Atlas Historyczny Miast Polskich, tom V Małopolska, red. Z. Noga, Kraków 2007.
  • Mańkowska-Jurczak J., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium analityczno-konserwatorskie zabytkowej zabudowy w układzie przestrzennym Starego Podgórza, Kraków 1976; archiwum PKZ Kr 399.
  • Podgórze w dziejach wielkiego Krakowa. Materiały sesji naukowej, Kraków 2000
  • Rusińska S., Beiersdorf Z., Kraków - Stare Podgórze. Studium historyczno-urbanistyczne, Kraków 1977-1978; archiwum PKZ Kr 144.
  • Swaryczewska M., Żółciak J., Żółciak K., Grodziska K., Rynek Podgórski. Studium historyczno-kompozycyjne zieleni z koncepcją projektową, Kraków 1990-1991. Archiwum WUOZ w Krakowie nr 16394/91.
  • Wolne, królewskie miasto Podgórze, Płaszów, Rybitwy, Przewóz. Zarys przemian historycznych, oprac. zbiorowe pod redakcją J. Żółciaka, Kraków 1996
  • Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, oprac. Olga Dyba, Waldemar Brzoskwinia (obiekty obronne), Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2007

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: początek XX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zamojskiego 2, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy