Kościół pw. św. Michała Archanioła, Żernica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół pw. św. Michała Archanioła

Żernica

photo

Obiekt posiada wysokie wartości artystyczne, historyczne oraz naukowe w skali regionu, stanowi cenny przykład drewnianego budownictwa sakralnego. Na szczególną uwagę zasługują dobrze zachowane XVII wieczne polichromie w typie ,,Biblie Pauperum’’, a także liczne wyposażenie w postaci m.in. dwukondygnacyjnego ołtarza głównego o bogatej dekoracji z 1648 roku. O wyjątkowej wartości świątyni świadczy również wpis na Szlak Architektury Drewnianej w województwie śląskim. Dodatkowo lokalizacja obiektu na wzniesieniu, oraz zachowane pojedyncze egzemplarzu starodrzewu nawiązują do tradycji i form przestrzennych charakterystycznych dla krajobrazu wiejskiego, gdzie kościół otoczony nasadzeniami z drzew tworzących tak zwane ,,święte gaje’’ górował nad wiejską zabudową.

Historia

Pierwsze wzmianki o istnieniu kościoła w Żernicy pochodzą już z 1279 roku, w dokumentach z lat 1376 i 1447 przypisuje mu się rangę kościoła parafialnego. Pierwotna świątynia został zniszczona w trakcie wojen husyckich w 1. połowie XV wieku. Obecny kościół św. Michała Archanioła powstał w 1661 roku, dzięki fundacji opata cysterskiego z Rud, Andrzeja Emanuela. To właśnie klasztor cystersów w Rudach Wielkich pełnił posługę duszpasterską na terenie parafii w latach 1283-1810. Z aktualnych badań dendrochronologicznych wynika, iż  najstarszą część kościoła stanowi wieża z 1518 roku, do której następnie dostawiono nawę i prezbiterium. Ze względu na naturalne zużycie materiału kościół wielokrotnie remontowano i odnawiano, pierwsze udokumentowane prace dotyczyły naprawy wieży z 1813 roku, pierwszy remont generalny miał natomiast miejsce w 1864 roku. W 1889 roku wykonano nowe ogrodzenie, a kolejne prace miały miejsce głównie w 1. połowie XX w. W związku z wybudowaniem nowej parafii w Żernicy, obiekt przestał być użytkowany w 1970 roku. W latach 1998-2008 kościół przeszedł gruntowny remont, w trakcie którego odsłonięto ponad 500 m kwadratowych polichromii, której część pochodzi z czasów powstania świątyni czyli 1661 roku.

Opis

Kościół św. Michała Archanioła zlokalizowany jest na wzniesieniu, w centralnej części wsi Żernica, przy ulicy Leopolda Mikki 3. Kościół powstał w oparciu o konstrukcję zrębową na podmurówce ceglano-kamiennej, jest orientowany, jednonawowy. Posiada wpływy stylu neogotyckiego, a jego główną bryłę tworzą: wzniesiona na rzucie zbliżonym do kwadratu, w konstrukcji słupowej, oszalowana gontem wieża z izbicą (oszalowaną deskami). W jej przyziemiu mieści się kruchta, połączona z  niewielki przedsionek w części zachodniej. Wzniesiona na rzucie prostokąta, w konstrukcji zrębowej, w części południowej wzmocniona lisicami nawa, do której od północy przylega niewielka kruchta, składzik oraz zlokalizowane w północno-zachodnim narożniku soboty. Ostatnią część stanowi zamknięte trójbocznie prezbiterium o analogicznej konstrukcji co nawa, do którego od północy przylega wzniesiona na planie prostokąta zakrystia. Obiekt charakteryzuje się rozczłonkowaną bryłą przykrytą w części zasadniczej dachem dwuspadowym, dodatkowy element ozdobny stanowi zlokalizowana nad nawą sześcioboczna wieżyczka z latarnią, nakryta dachem piramidalnym, nad samym prezbiterium dach przechodzi w wielopołaciowy. Dachem pulpitowym przykryty jest przedsionek oraz zakrystia, wieża posiada natomiast ośmioboczny hełm ostrosłupowy zwieńczony krzyżem lotaryńskim. Dodatkowy element ozdobny stanowią XVII wieczne wycięte z blachy ozdoby wieńczące szczyt prezbiterium- postać św. Michała Archanioła walczącego ze smokiem, a także zlokalizowana w obrębie zwieńczenia sygnaturki- postać Matki Boskiej na półksiężycu. Prezbiterium w części środkowej posiada pozorne sklepienie kolebkowe, pozostałe przestrzenie o stropach płaskich w nawie dodatkowo wsparte na dwóch krzyżujących się podciągach w formie ozdobnych belek. Prezbiterium oddzielone od nawy prostą, profilowana belką tęczową, w zachodniej części nawy znajduje się chór muzyczny pierwotnie pełniący funkcje babińca, wsparty na dwóch słupach z ozdobnymi głowicami. Otwory okienne zlokalizowane jedynie w obrębie elewacji południowej, w nawie i prezbiterium dominują okna podkreślone przy pomocy masywnych ościeżnic z profilowanym gzymsem nadokiennym wewnątrz. Do obiektu prowadzą dwa wejścia, główne zlokalizowane w obrębie kruchty w elewacji zachodniej, oraz boczne od strony północnej przez kruchtę. Wśród wyposażenia na uwagę zasługuje dwukondygnacyjny, barokowy ołtarz główny z 1648 roku o bogatej złoconej dekoracji z umieszczonym centralnie obrazem św. Michała Archanioła walczącego z diabłem z XVII wieku. Inne cenne elementy stanowią dwa ołtarze boczne: późnobarokowy lewy z 1756 roku z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, oraz klasycystyczny prawy z połowy XIX w. z obrazem św. Józefa i św. Barbary. W obiekcie znajduje się również barokowa ambona i chór muzyczny z wpływami stylu ludowego. Największą atrakcję kościoła stanowią XVII wieczne polichromie które pokrywają niemal całą powierzchnię ścian i stropów. Tematyka malowideł wiąże się bezpośrednio z treścią ewangelii, przedstawia sceny biblijne, postacie świętych czy wyobrażenie siedmiu Sakramentów, tworząc tak zwaną Biblię dla ubogich.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 18.09.2014 r.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VI woj. Katowickie, I. Rejduch-Samkowa, J. Samka (red.), z. 5 Powiat Gliwicki, oprac. E. Dwornik-Gutowska, M. Gutowski, K. Kutrzebianka, Warszawa 1966, s. 113-115.
  • J. Pilch, Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008, s. 419.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, oprac. E. Caban, 1997.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki tzw. zielona. Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, 1959.
  • Konieczny A., Sprawozdanie z badań dendrochronologicznych zabytkowych kościołów w województwie śląskim przeprowadzonych w 2008 roku, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego, T.1, G. Bożek (red.), Katowice 2009, s. 95-126.
  • Kontny I., Ratowanie drewnianego kościółka w Żernicy, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego, T. 3, G. Bożek (red.), Katowice 2011, s. 43-60.
  • Poloczek A., Konserwacja polichromii w kościele pw. św. Michała Archanioła w Żernicy k. Gliwic, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego, T.1, G (red.). Bożek, Katowice 2009, s. 45-50.
  • Pleszyniak J., Drewniane kościoły na spichlerzowym szlaku powiatu gliwickiego, Katowice 2012, s. 80-89.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1518 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Leopolda Miki 3, Żernica
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. gliwicki, gmina Pilchowice
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy