Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Kopalnia Węgla Kamiennego ,,Hoym’’, ob. Zabytkowa Kopalnia ,,Ignacy’’

Rybnik

photo

Zespół zabudowy stanowi pozostałość najstarszej na Ziemi Rybnickiej kopalni węgla kamiennego. Odznacza się niewielkimi przekształceniami w obrębie układu przestrzennego. Jako miejsce pozyskiwania surowców naturalnych jest przykładem interakcji człowieka ze środowiskiem.  Zabudowa zespołu jest reprezentatywna dla obiektów związanych z przemysłem wydobywczym z przełomu XIX i XX wieku. Obiekt posiada wysokie wartości kulturowe oraz naukowe związaną z integralnością wewnętrzną z kompletnym wyposażeniem technologicznym. Stanowi fragment krajobrazu kulturowego z charakterystycznymi dominantami w postaci nadszybi.

Historia

Kopalnia ,,Ignacy” powstała w 1792 r. z inicjatywy Karla Georga von Hoyma, pruskiego ministra prowincji śląskiej. Pierwsze wydobycie węgla miało miejsce w 1796 r., lecz nadanie pola górniczego nastąpiło dopiero po 1816 r. Lata  30. przyniosły połączenie kopalni ,,Hoym’’ z kopalnią ,,Sylvester’’ pod nazwą ,,Skonsolidowana Kopalnia Hoym’’. Ważną inwestycję stanowiło uruchomienie 44-calowej maszyny odwaniającej w 1840 r. na pierwszym 46-metrowym szybie wodnym ,,Thurnagel’’, który zagłębiono w 1826 r. W październiku 1856 r. otwarto linię kolejową poprowadzoną przez Niewiadom, która dwa lata później uzyskała bezpośrednie połączenie z kopalnią. Rok 1870 przyniósł połączenie Skonsolidowanej Kopalni Hoym z polem górniczym ,,Laura’’. Dopiero w 1890 r. całościowe prawa do zespołu nabył Hugo Hohenlohe-Oehringen, książę na Ujeździe. W 1874 r. założono nowy szyb ,,Grundmann’’, który pogłębiono do poziomu 150 m. Kolejne lata przyniosły powstanie budynków przemysłowych i biurowych w obrębie szybu ,,Graf Reden’’. W 1900 r. przy nieczynnym szybie ,,Oppurg’’ zbudowano budynek szybowy, stalową wieżę szybową, budynki centrali elektrycznej oraz zainstalowano maszyny wyciągowe, by dwa lata później zbudować wyciągową maszynę parową ,,Wilhelmshütte’’. Ze względu na rozwój dużych monopolistycznych zakładów niewielka Skonsolidowana Kopalnia Hoym-Laura uległa przekształceniu i weszła w skład Czarnieckiego Towarzystwa Węglowego. Wybudowano wówczas kotłownię przy szybie ,,Opperung’’, wyposażoną w 3 kotły wodnonurkowe i 80-metrowy komin. W 1923 r. szyb ,,Grundmann’’ wyposażono w kolejkę łańcuchową oraz zbudowano przy nim kotłownię z kominem o wysokości 90 m. Po odzyskaniu niepodległości władze polskie zdecydowały o zmianie niemieckich nazw i tak we wrześniu 1936 r. kopalnię na cześć ówczesnego prezydenta nazwano ,,Ignacy’’, a szyby kolejno ,,Grundmann’’ - ,,Kościuszko’’, ,,Vera’’ - ,,Weronika’’ oraz ,,Oppurg’’ - ,,Głowacki’’. Kolejne rozbudowy i modernizacje polegały głównie na założeniu w 1937 r. kolejki wąskotorowej łączącej szyb ,,Kościuszko’’ i ,,Głowacki’’, uruchomieniu wyciągu skośnego, stacji transformatorowej, sprężarki powietrza, chłodni kominowej, warsztatu mechanicznego oraz  lampowni. Ze względu na wyczerpanie pokładów węgla kopalnię „Ignacy” zgodnie z Zarządzeniem Ministra Górnictwa i Energetyki w styczniu 1968 r. włączono do sąsiadującej KWK ,,Rydułtowy’’. W tym okresie prace polegały głównie na przebudowie tunelów, zasypywaniu starych szybów oraz redukcji oddziałów wydobywczych. W końcu lat 90. rozpoczął się proces wyburzania kolejnych budynków, w tym szybu ,,Marian’’, a także starej łaźni.

Opis

Obiekty wchodzące w skład zabytkowej kopalni „Ignacy” stanowią zespół przestrzenny usytuowany w dzielnicy Niewiadom, w południowo-zachodniej części Rybnika przy ulicy Mościckiego 3. Zachowana zabudowa naziemna stanowi niezmieniony układ przestrzenny najstarszej kopalni węgla kamiennego na Ziemi Rybnickiej.  W skład zespołu wchodzi: budynek nadszybia szybu ,,Głowacki’’, budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Głowacki’’, budynek nadszybia szybu ,,Kościuszko’’, budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Kościuszko’’ oraz budynek sprężarkowni. Budynek nadszybia szybu ,,Głowacki’’ (dawniej ,,Opperung’’) z wieżą wyciągową z 1892 r. pierwotnie pełnił rolę wolno stojącej basztowej wieży wyciągowej. Budynek jest integralnie związany ze stalową wieżą wyciągową z 1902 r, wzniesiony na rzucie kwadratu, dwukondygnacyjny, przykryty dwuspadowym dachem o formie czworościennej wieży. Budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Głowacki’’ z 1892 r. z parową maszyną wyciągową z 1900 r. wzniesiony na rzucie prostokąta jest jednokondygnacyjny, murowany z cegły, o dachu dwuspadowym. Maszyna wyciągowa została wykonana w Wilhelmshutte w 1900 r. z silnikiem parowym, tłokowym, dwucylindrowym, pracującym na wydmuch. Budynek nadszybia szybu ,,Kościuszko’’ (dawniej ,,Grundmann’’) z 1921 r. z wieżą wyciągową wzniesiony został na rzucie zbliżonym do prostokąta, o symetrycznej bryle jedno- i dwukondygnacyjnej. W tym samym roku powstała stalowa wieża wyciągowa, jedno zastrzałowa, nitowana. Budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Kościuszko’’ z 1920 r. wraz z parową maszyną wyciągową wzniesiony został na rzucie prostokąta i jest jednokondygnacyjny, podpiwniczony z dachem dwuspadowym. Maszyna parowa powstała w 1920 r. w firmie Linke Hoffmann Werke Breslau z silnikiem parowym, dwucylindrowym, pracującym na wydmuch. Budynek sprężarkowni (pierwotna elektrownia), zlokalizowany w sąsiedztwie maszynowni szybu ,,Głowacki’’, wzniesiony został na planie zbliżonym do prostokąta, z dekoracyjną elewacją wykonaną z cegły ceramicznej, urozmaiconą lizenami oraz gzymsem kostkowym. Wewnątrz znajduje się zachowana oryginalna sprężarka tłokowa z 1923 r. wyprodukowana w Linke Hoffmann Werke Breslau oraz sprężarka tłokowa z 1944 r. firmy Ingersoll Rand z Kanady. Dominującym materiałem budulcowym w obrębie kompleksu jest cegła, z której wykonane są ściany wszystkich budynków. Wyjątek stanowi budynek nadszybia szybu „Kościuszko” o stalowej konstrukcji szkieletowej, wypełnionej cegłą. W większości obiektów występują spłaszczone dachy dwuspadowe kryte papą o stalowej konstrukcji nośnej, posadzki ceramiczne, cementowe i z lastryka. Dwie wieże wyciągowe „Kościuszko” oraz „Głowacki” mają konstrukcję jedno zastrzałową, stalową.

Obiekt dostępny przez cały rok, możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 25.06.2014 r.

Bibliografia

  • Markiewka E., Kalendarium Kopalni ,,Ignacy’’ (Hoym) 1792-1967 uzupełnione do 2008, Rybnik 2009, s. 1-26.
  • Smołka M. Z., Dzieje kopalni ,,Ignacy’’ (,,Hoym’’) 1792-2001, Katowice 2001, s. 33-138.
  • Adamczyk A., Kopalnia Węgla Kamiennego Hoym Ignacy 1792-1967-2011, Warszawa 2011.
  • Szlak zabytków techniki województwa śląskiego, G. Bożek (red.), Katowice 2006, s. 67-68.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kopalnia
  • Chronologia: XIX/XX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Mościckiego , Rybnik
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Rybnik, gmina Rybnik
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy