Dalszy wzrost nastąpił po wejściu w życiu tzw. edyktu emancypacyjnego z 1812 roku, zrównującego częściowo Żydów w Prusach z obywatelami chrześcijańskimi. W momencie wydania tego edyktu w Kluczborku mieszkało 14 rodzin żydowskich.

W 1836 roku kluczborscy Żydzi wynajęli na 10 lat murowaną oficynę posesji Wentzela na dom modlitwy. W czerwcu 1839 roku posesję tę nabył Jonas Cohn. W latach 1839–1841 obiekt rozbudowano. W 1845 roku w Kluczborku mieszkało 158 Żydów (4,3% ogółu mieszkańców). W 1847 roku miejscowa gmina synagoga uzyskała osobowość prawną. W 1861 roku w Kluczborku mieszkało 304 Żydów (7% ogółu), a w 1869 roku liczba ta wzrosła do 406 (3,8% ogółu). W 1868 roku rozbudowano dotychczasową synagogę. Nową wzniesiono zaś w latach 1885–1886.

Przełom dziewiętnastego i dwudziestego stulecia przyniósł emigrację Żydów śląskich do większych ośrodków miejskich na terenie Niemiec. W 1923 roku w Kluczborku mieszkało 176 Żydów. Ich sytuację pogorszyło znacząco dojście Hitlera do władzy w 1933 roku. W 1936 roku w Kluczborku mieszkało już tylko 63 Żydów. Wygaśnięcie konwencji polsko-niemieckiej w 1937 roku spowodowało rozciągnięcie na dawny teren plebiscytowy wszystkich antysemickich ustaw wydanych po 1933 roku w III Rzeszy, w tym tzw. ustaw norymberskich. W czasie tzw. nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku w Kluczborku spalono synagogę oraz zdemolowano inne nieruchomości należące do Żydów. Wydarzenia te nasiliły emigrację ludności żydowskiej. Spis ludności z maja 1939 roku wykazał w mieście 52 Żydów. Deportacja resztek społeczności do gett, obozów przejściowych bądź bezpośrednio do niemieckich nazistowskich obozów zagłady nastąpiła w 1942 roku. W listopadzie 1942 roku w Kluczborku mieszkał już tylko jeden Żyd (jego los nie jest znany).

Opis

W związku z przepełnieniem położonego w Kraskowie cmentarza żydowskiego, zarządzanego przez Gminę Synagogalną w Kluczborku, jej władze zdecydowały o założeniu nowego miejsca grzebalnego dla swoich członków, położonego w samym mieście. Cmentarz otwarty został w październiku 1928 roku. Powstał na południe od centrum, na działce w kształcie prostokąta o powierzchni 3750 metrów kwadratowych, położonej przy Oppelner-Landstrasse (obecnie ul. Opolska). Jego północna część przylegała do cmentarza chrześcijańskiego.

Pomysłodawcą i głównym fundatorem założenia nekropolii był kupiec Fritz Grünberger, który jako pierwszy został na nim pochowany, jeszcze przed uroczystym otwarciem. Cmentarz został ogrodzony płotem betonowo-żelaznym płotem, a na jego terenie, pod nadzorem mistrza budowlanego Janika, zbudowany został w 1928 roku modernistyczny dom przedpogrzebowy o cechach orientalnych, zwieńczony kopułą, zaprojektowany przez miejscowego architekta Alfreda Lenza. 1 września 1934 roku zatwierdzono regulamin cmentarza.

10 czerwca 1938 roku zarząd miejscowej gminy żydowskiej wystąpił do władz miejskich z wnioskiem o udzielenie zgody na zbycie nieużytkowanej części cmentarza o długości około 50 metrów jako działki budowlanej. 19 października zawarto umowę sprzedaży z Carlem Janssenem, która ostatecznie nie uzyskała akceptacji ze strony władz rejencji opolskiej. W listopadzie 1938 roku dom przedpogrzebowy został wysadzony w powietrze, a kopuła – choć przetrwała w całości – osiadła na gruzach. Rozbiórka ruin nastąpiła zapewne pod koniec listopada 1940 roku. Groby nie uległy wówczas dewastacji. 4 lipca 1939 roku nekropolia przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech, natomiast 28 lipca 1943 roku na polecenie komisariatu policji w Opolu została skonfiskowana przez gestapo, a następnie przekazana w administrację naczelnikowi kluczborskiego urzędu skarbowego.

Na cmentarzu spoczęło około 20 osób wyznania mojżeszowego. Ostatnią z nich była najprawdopodobniej Johanna Kronheim z domu Jacoby, zmarła 16 września 1940 roku, w wieku 72 lat. Ich groby znajdowały się we wschodniej części nekropolii, a w grudniu 1943 roku większość nagrobków nadal istniała.

Do lipca 1940 roku na cmentarzu pochowano dziewięciu Polaków zmarłych w miejscowym szpitalu – ośmiu cywili w masowym grobie i jednego żołnierza w grobie pojedynczym. Ich mogiły były oddzielone od grobów żydowskich. Od 1942 do 12 lipca 1944 roku na cmentarzu złożono ciała 64 zmarłych w Kluczborku jeńców sowieckich.

Próby zbycia nieruchomości na rzecz miasta podejmowano kilkukrotnie, m.in. w pierwszej połowie 1940 roku i w 1942 roku. Za drugim razem miasto zaoferowało kwotę 1000 marek. Ze względu na dalsze wykorzystywanie terenu jako miejsca pochówku, nieruchomość uznano ostatecznie za bezwartościową i nie nadającą się do innych celów przez co najmniej trzydzieści lat. W związku z tym i brakiem znaczenia dla wysiłku wojennego, zarządzeniem prezydenta rejencji opolskiej z 28 lutego 1944 roku sprzedaż gruntu na rzecz miasta została przesunięta na okres powojenny.

Po 1945 roku na terenie cmentarza urządzono nekropolię poległych żołnierzy radzieckich. Mogiły żydowskie – nienaruszone w żaden sposób – pozostają dzisiaj nieoznaczone.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.