Zespół katedry pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Kielce
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół katedry pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Kielce

photo

Okazały barokowy zespół architektoniczny - dominanta Wzgórza Zamkowego i kieleckiej starówki. Katedra wyróżnia się oryginalną bryłą o nowożytnych nawarstwieniach oraz bogatym wystrojem i spójnym późnobarokowym wyposażeniem. Historia zespołu i fazy jego budowy wiążą się z funkcjonowaniem kieleckiej kapituły i rządami biskupów krakowskich.

Historia

Dawną kolegiatę, obecnie katedrę, według Jana Długosza ufundował około 1171 roku biskup krakowski Gedeon. Był to mały, kamienny romański kościół dwuwieżowy, z dobudowaną w 1514 roku zakrystią, wystawiony w miejscu wschodniej części obecnej katedry. Istniejąca świątynia powstała w kilku fazach. W końcu XVI wieku, z inicjatywy biskupa Piotra Myszkowskiego, przedłużono romański kościółek. W latach 1632-1635 wystawiono od fundamentów lub przebudowano czteroprzęsłową zachodnią część budynku, nadając jej obecną formę. W latach 1719-1728 rozebrano romańską, wschodnią część budowli i wybudowano z fundacji biskupa Kazimierza Łubieńskiego nowe dwa przęsła korpusu nawowego oraz prezbiterium z apsydą i bocznymi aneksami. Prace dokończył biskup Konstanty Feliks Szaniawski, który także wyposażył wnętrze (m.in. w zespół ołtarzy z warsztatu Antoniego Frączkiewicza). Ostatnią poważną zmianą było dodanie w latach 1869-1872 neobarokowych szczytów elewacji według projektu Franciszka Ksawerego Kowalskiego, z rzeźbami dłuta Juliusza Faustyna Cenglera. Wówczas zastąpiono także wieżyczkę sygnatury - nową, znacznie większą. W końcu XIX w. wnętrze zostało ozdobione polichromiami. W ostatnich latach przeprowadzono remont budowli oraz kompleksową konserwację jej wystroju i wyposażenia. W czasie prac odkryto w kruchcie północnej malowidło datowane na lata 30. XVII wieku. Kolegiatę otacza teren dawnego cmentarza. Przed 1630 rokiem częściowo ogrodzono go murem. W latach 20. XVIII wieku biskup. Szaniawski wybudował wzdłuż jego południowego odcinka ganki prowadzące od pałacu do kolegiaty i dalej do seminarium oraz dwie kamienne bramy - od strony miasta i pałacu. W 2. ćwierci XIX wieku wyrównano teren i wystawiono nowe ogrodzenie, stopniowo rozebrano ganki. Dzwonnicę ufundował w latach 1642-1657 biskup Piotr Gembicki, a w 1729 roku, za biskupa Szaniawskiego, nadbudowano ją o górną kondygnację, zwieńczono hełmem i wyposażono w zegar. W latach 1869-1872 F. K. Kowalski przebudował hełm dzwonnicy i ustawił w narożach rzeźby Ewangelistów dłuta J. F. Cenglera. W latach 40. XX wieku usunięto te naleciałości, przywracając jej barokowy charakter. Kaplicę zwaną Ogrójcową, pełniącą funkcję kaplicy pogrzebowej, wzniesiono w 1760 roku z fundacji ks. Józefa Rogalli. W 1913 roku rozbudowano ją o zachodnią apsydę. W trakcie remontu w 1955 roku odsłonięto i zakonserwowano freski z XVIII wieku. W latach 2001-2003 wyremontowano elewacje dzwonnicy i kostnicy oraz poddano konserwacji dwie kamienne figury na cmentarzu - Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Nepomucena.

Opis

Zespół katedralny usytuowany jest na szczycie Wzgórza Zamkowego, przy placu Panny Marii. Od zachodu sąsiaduje z Pałacem Biskupim. Cechuje go stylistyka barokowa, z elementami neobarokowymi.  Środek wyniesionego plateau (dawnego cmentarza) zajmuje orientowana, murowana, trójnawowa bazylika, z podłużnym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą, obudowanym z dwóch stron aneksami. Dach wieńczy wysoka, neobarokowa sygnatura. Zachodnia część budynku jest tynkowana, wschodnia oblicowana kamiennymi ciosami. Elewacje boczne artykułują naprzemiennie odcinkowo zamknięte okna i pilastry toskańskie lub szkarpy. Trójosiową fasadę zdobi plastyczny, neobarokowy szczyt o bogatej dekoracji architektoniczno-rzeźbiarskiej, który powtórzono także w elewacji wschodniej. Zachowały się marmurowe portale z 1632 i 1635 roku. We wnętrzu, nawy rozdzielone są półkolistymi arkadami filarowymi i przekryte sklepieniami krzyżowymi (w nawach bocznych na gurtach). Część zachodnią przęseł naw bocznych pokrywa listwowa dekoracja sztukatorska. Całość zdobi figuralna polichromia z końca XIX wieku. Bogate wyposażenie pochodzi głównie z XVIII wieku. Ze starszego wyróżnia się renesansowy nagrobek Elżbiety Zebrzydowskiej). W północną elewację wmurowana jest marmurowa tablica z końca XVIII wieku, na której wyryto „elementarz” (m.in. abecadło, prawdy wiary, cyfry, miary, wagi). Wolnostojąca, murowana dzwonnica o trzech kondygnacjach jest wysunięta z północnego odcinka ogrodzenia - w stronę miasta i zwieńczona barokowym hełmem. Pośrodku jej północnej elewacji widnieje kartusz herbowy biskupa Gembickiego. Po tej samej stronie stoi mała, murowana kaplica Ogrójcowa, zbudowana na rzucie kwadratu, z półeliptyczną kruchtą od wschodu i półkolistą apsydą od zachodu. Plac kościelny wygradza mur oporowy, na którym umieszczono kamienno-żeliwne przęsła i bramy poprzedzone schodami.  W jego obrębie zlokalizowane są kamienne rzeźbione figury.

Zabytek dostępny. Do zwiedzania udostępniono także podziemia i skarbiec.

Oprac. Anna Adamczyk, 14.12.2014 r.

Bibliografia

  • Adamczyk A., Kościoły kieleckiego śródmieścia, „Renowacje i Zabytki”, nr 4, 2012, s. 96-100.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] J. Cedro (red.), Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, Kielce 2014, s. 38.
  • Adamczyk A., Prace remontowo-konserwatorskie i budowlane w granicach województwa świętokrzyskiego i dawnego kieleckiego, [w:] A. Piasecka (red.), Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, Kielce 2001, s. 29.
  • Adamczyk J. L., Portrety zabytków Kielc, Kielce 2004, s. 4-6.
  • Adamczyk J. L., Przewodnik po zabytkach architektury i budownictwa Kielc, Kielce 1998, s. 22-26.
  • Adamczyk J. L., Wzgórze Zamkowe w Kielcach, Kielce 1991, s. 16-19, 92-99, 121.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. II: Województwo kieleckie, J. Z. Łoziński i B. Wolff (red.), z. 4: Powiat kielecki, oprac. T. Przypkowski, Warszawa 1957, s. 25-32.
  • Pieniążek-Samek M., Dziedzictwo kultury, [w:] J. Główka (red.), Kielce przez stulecia, Kielce 2014, s. 110-117.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] J. Cedro (red.), Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, Kielce 2014, s. 136-137.
  • Wróbel T. ks., Osiemsetlecie fundacji bpa Gedeona w Kielcach, [w:] Kielecki Przegląd Diecezjalny, 1971, nr 5, s. 194-231.
  • Zdanowski J., Kościół katedralny Najświętszej Marji Panny w Kielcach, Kielce 1930.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: k. XVI w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Jana Pawła II 2, Kielce
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. Kielce, gmina Kielce
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy