Zespół zabudowy szybu ,,Bartosz’’, Katowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół zabudowy szybu ,,Bartosz’’

Katowice

photo

Zespół zabudowy szybu Bartosz posiada wysokie wartości historyczne oraz techniczne w skali kraju, stanowi główny i najstarszy szyb wydobywczy kopalni ,,Ferdynand’’ o niewielkich przekształceniach w obrębie układu przestrzennego. Obiekt stanowi cenny kompleks produkcyjny z charakterystyczną dla przemysłu wydobywczego z XIX w. zabudową, oraz częściowo zachowanym wyposażeniem technologicznym.

Historia

Kopalnia ,,Ferdynand” powstała na terenie należącej do Stanisława Mieroszewskiego ordynacji Mysłowickiej w 1822 r. dzięki inicjatywie emerytowanego rotmistrza Ignacego Ferdinanda von Beyma, a pierwsze wydobycie z płytkich szybów miało miejsce już w 1823 roku. Głównym szybem wydobywczym kopalni był wydrążony w 1834 r. ,,Beniamin’’, obecnie ,,Bartosz’’, kilkukrotnie pogłębiany w trakcie działania zakładu. W 1840 r. szyb wyposażono w pierwszą parową pompę odwadniającą, a w 1883 r. pogłębiono do głębokości 300 m. Powstał wówczas budynek nadszybowy, który przebudowano w latach 1893-1895, zainstalowano wówczas jednozastrzałową więżę wyciągową. Kolejne obiekty wchodzące w skład zabudowy zespołu w postaci maszynowni wyposażonej w oryginalną maszynę parową z 1892 r. oraz siłowni powstały w latach 1893-1895. Pomimo niewielkich przekształceń z lat 20. i 30. XX w. obiekt stanowi cenny kompleks produkcyjny. Sama kopalnia kilkukrotnie zmieniał właścicieli jak i nazwę, w 1839 r. Aleksander Mieroszewski odsprzedał ją wraz z innymi dobrami Franciszkowi Wincklerowi. W 1889 r. Hubert von Thiele-Winckler utworzył ,,Katowicką Spółkę Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa’’, w 1929 r. zakupił ją pochodzący z Nadrenii Fryderyk Flick i połączył ze ,,Zjednoczoną Hutą Królewską i Laurą’’ oraz ,,Hutą Batory’’. Pierwsza zmiana nazwy na ,,Katowice’’ miała miejsce w 1945 r. i wiązała się bezpośrednio z przyłączeniem do Katowickiego Zjednoczonego Przemysłu Węglowego. W latach 80. obiekt należał kolejno do ,,Zrzeszenie Kopalń Węgla Kamiennego w Katowicach’’, ,,Katowickie Gwarectwo Węglowe’’, a w 1993 r. stał się częścią Katowickiego Holdingu Węglowego. W 1997 r. KHW podjął decyzję o połączeniu kopalń ,,Katowice’’ oraz ,,Kleofas’’, które pod nazwą KWK ,,Katowice-Kleofas’’ funkcjonowały do 1999 r. zakończono wówczas wydobycie, rozpoczynając jednocześnie proces likwidacji. Obecnie na terenie dawnej kopalni znajduje się nowa siedziba Muzeum Śląskiego.

Opis

Zespół zabudowy szybu Bartosz położony jest w śródmieściu Katowic, w obrębie dawnej kopalni Katowice. Obszar ten ograniczony jest ulicami: Dobrowolskiego, Nadgórników, Olimpijską oraz aleją Roździeńskiego, a sam obiekt znajduje się w centralnej części zabudowy kopalnianej, która stanowi obecnie teren nowej siedziby Muzeum Śląskiego. Zespół stanowi zwartą kompozycję, historycznie najstarszej części założenia, rozlokowaną na planie zbliżonym do prostokąta z wysuniętą w kierunku wschodnim maszynownią.  Poszczególne obiekty wykonane są w konstrukcji murowanej z elementami historyzującymi, w obrębie zabudowy wyróżniamy budynek nadszybia z wieżą wyciągową, budynek maszynowni oraz budynek siłowni. Budynek nadszybia z wieżą wyciągową to dwukondygnacyjny, nieotynkowany obiekt wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. W obrębie elewacji proste elementy dekoracyjne w postaci płytkich ceglanych lizen, elewacja południowo-zachodnia (szczytowa) z płytkim ryzalitem w osi środkowej z prostym otworem bramnym, otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym z opaskami. Jednozastrzałowa, nitowana, stalowa wieża wyciągowa usytuowana jest w części środkowej nadszybia. Budynek maszynowni jest to dwukondygnacyjny, nieotynkowany obiekt wzniesiony na rzucie prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Elewacje podzielone przy pomocy płytkich lizen, zwieńczone gzymsem kostkowym. Elewacja południowo-zachodnia oraz północno-wschodnia o bardziej złożonej dekoracji w postaci głębokich lizen zwieńczonych pinaklami oraz ciekawej dekoracji szczytów wydzielonych przy pomocy gzymsu schodkowego oraz podzielonych na trzy części sterczynami. Wewnątrz strop odcinkowy oraz oryginalne wyposażenie w postaci parowego urządzenia wyciągowego i suwnicy. Budynek siłowni to w części zasadniczej dwukondygnacyjny, nieotynkowany budynek wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta o mocno rozczłonkowanej bryle nakrytej dachem pulpitowym o małym spadku. Obiekt charakteryzuje się ciekawą, rozbudowaną dekoracją w obrębie elewacji w postaci licznych lizen, gzymsów, fryzów oraz ryzalitów. Szczyty zwieńczone pinaklami w postaci wieżyczek, proste attyki w formie krenelarza w najwyższych zlokalizowanych w części centralnej partiach obiektu.

Obiekt ogólnie dostępny z zewnątrz, stanowi fragment zabudowy nowej siedziby Muzeum Śląskiego.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 10.10.2014 r.

Bibliografia

  • Frużyński A., Kopalnie Węgla Kamiennego w Polsce, Katowice 2012
  • Jaros J., Historia górnictwa węglowego w Zagłębiu Górnośląskim w latach 1914-1945, Katowice 1969
  • Wybraniec P., Zabytki architektury przemysłowej w województwie Katowickim, Katowice 1989, s. 15-16

Informacje ogólne

  • Rodzaj: architektura przemysłowa
  • Chronologia: 1883-1895 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kopalniana 6, Katowice
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Katowice, gmina Katowice
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy