Historia

Geneza i rozwój Jaworzyny Śląskiej są związane z uruchomieniem w 1843 roku Kolei Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzickiej i wytyczeniem stacji w terenie dotychczas niezamieszkanym i niezindustrializowanym. Nazwa nadana wówczas stacji i miejscowości - Königszelt (niem. Królewski Namiot) - nawiązywała do wydarzenia z III Wojny Śląskiej (1756–1763), podczas której pruski król Fryderyk II założył w okolicy obóz wojskowy. Wojna ta jest istotna dla historii regionu, gdyż jej wynik potwierdził na prawie dwa stulecia przynależność Śląska do Prus. Stacja kolejowa w Jaworzynie Śląskiej uzyskała w 1844 roku połączenie kolejowe ze Świdnicą, stając się pierwszym węzłem kolejowym na Dolnym Śląsku. W latach 50. XIX wieku rozbudowano sieć połączeń, przedłużono istniejące linie kolejowe oraz poprowadzono nową linię kolejową do Legnicy, komunikując się tam z istniejącą linią kolejową Wrocław – Berlin.

Doprowadzenie kolei usprawniło komunikację i transport towarów, wpływając na rozwój mijanych miejscowości i postęp cywilizacyjny regionu. Bliskość linii kolejowej warunkowała powstawanie atrakcyjnych terenów inwestycyjnych. Wokół stacji Königszelt rozwinęła się miejscowość o tej samej nazwie i powstały zakłady przemysłowe: w 1860 roku fabryka porcelany, w 1873 roku gorzelnia, ponadto odlewnia i fabryka maszyn oraz bocznica kolejowa do cukrowni w sąsiednim Pastuchowie. Jednocześnie infrastruktura węzła kolejowego ulegała stałej rozbudowie. Wraz ze wzrostem liczby połączeń kolejowych zbudowano na początku XX wieku nową parowozownię, która jest obecnie siedzibą Muzeum Kolejnictwa na Śląsku. Zespół jej zabudowań składa się z 19-stanowiskowej parowozowni wachlarzowej z obrotnicą i rozbudowywanego w kolejnych dziesięcioleciach zaplecza technicznego do obsługi i użytkowania lokomotyw. Ukończenie w 1917 roku elektryfikacji linii kolejowej na odcinku Świebodzice - Jaworzyna Śląska wymusiło konieczność przygotowania odpowiedniego zaplecza warsztatowego dla elektrowozów przybywających z kierunku Świebodzic i skutkowało rozbudową parowozowni o odpowiednie pomieszczenia techniczne.

Parowozownia w Jaworzynie Śląskiej przetrwała niezniszczona II wojnę światową, jednakże Armia Czerwona w ramach zdobyczy wojennych dokonała demontażu wyposażenia umożliwiającego eksploatację elektrowozów. Po 1945 roku w jaworzyńskiej parowozowni stacjonowały już tylko parowozy, a od 1988 roku również lokomotywy spalinowe. PKP wycofując z eksploatacji parowozy zamierzały zorganizować w Polsce kilka tzw. „skansenów kolejowych”, mających gromadzić zabytkowy tabor. Jeden z nich miał powstać w parowozowni w Jaworzynie Śląskiej. Trakcję parową na terenie Dolnośląskiej DOKP wycofano z ruchu planowego w 1991 roku a dwa lata później otwarto Skansen Lokomotyw Parowych w Jaworzynie Śląskiej. Kryzysowa sytuacja ekonomiczna po przemianach ustrojowych nie sprzyjała tego typu inicjatywom: likwidowano atrakcyjne turystycznie lokalne linie kolejowe, złomowano dawny tabor, a przeprowadzona w 2000 roku restrukturyzacja podzieliła PKP na wiele spółek. Ostatecznie w 2001 roku PKP wycofały się z prowadzenia Skansenu Lokomotyw Parowych w Jaworzynie Śląskiej, przeznaczając go do likwidacji. Część sprawnego taboru wywieziono do parowozowni w Chabówce i Wolsztynie, pozostały zasób był rozkradany na złom i ulegał dewastacji. W 2004 roku lokomotywownia z wyposażeniem została przekazana władzom samorządowym, które wydzierżawiły go Piotrowi Gerberowi, powołującemu tu niepubliczne Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku. Powstało ono z przekształcenia nieczynnej i zaniedbanej parowozowni wraz ze zbiorami taboru. Podjęte przez Muzeum działania umożliwiły zachowanie dziedzictwa kolejowego: zespołu zabudowań, wyposażenia i kolekcji taboru.

Od 2017 roku Muzeum Kolejnictwa na Śląsku jest oddziałem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska i stanowi jej własność.

Opis

Muzeum Kolejnictwa na Śląsku mieści się w zespole zabudowań parowozowni wachlarzowej z warsztatami wraz z przyległą historyczną infrastrukturą kolejową.

Budynek parowozowni wachlarzowej z warsztatami wzniesiono w latach 1906-1907 a następnie rozbudowano w latach 20., 30. i 40. XX wieku o pomieszczenia warsztatowo-obsługowe. Architekturę obiektu opracowano w stylu historyzmu, charakterystycznego dla pruskiego budownictwa kolejowego przełomu XIX i XX wieku. Budynek parowozowni wzniesiono w rozwidleniu torowisk linii kolejowych: nr 274 z Jaworzyny Śląskiej w kierunku Wrocławia i nr 137 z Jaworzyny Śląskiej w kierunku Świdnicy, na sztucznie usypanym wzniesieniu dla właściwego odwodnienia i możliwości wykonania obrotnicy. Parowozownia wachlarzowa jest założona na łuku okręgu, w którego środku umiejscowiono obrotnicę, komunikującą stanowiska postojowe parowozowni po promieniście rozmieszczonym wachlarzu torów. Parowozownia jest obiektem wolnostojącym, z pomieszczeniami warsztatowymi od wschodu i południowego wschodu, jednokondygnacyjnym, częściowo podpiwniczonym, przykrytym dachem dwuspadowym o małym kącie nachylenia połaci, wspartym na drewnianej więźbie płatwiowo-kleszczowej i dachami pulpitowymi. Wzniesiona z cegły, z elewacjami licowanymi cegłą klinkierową. Budynek zdobi typowy dla czasu powstania i jego funkcji historyzujący detal architektoniczny: lizeny, gzymsy, nadproża w formie łuków odcinkowych i parapety. Elewację zachodnią podzielono na 19 segmentów odpowiadających stanowiskom postojowym, rozdzielonych lizenami. Każdy z otworów drzwiowych zamknięto łukiem odcinkowym z granitowym kluczem na osi. Dwuskrzydłowe metalowe wrota mają w górnej części przeszklony podział kwaterowy.

Muzeum Kolejnictwa na Śląsku chroni i udostępniania zabytkowe zbiory poprzez zachowanie i kontynuowanie pierwotnego programu funkcjonalnego parowozowni. W zabudowie zespołu nie wprowadzono żadnych nowych obiektów. Utrzymano pierwotną funkcję z dopuszczeniem modernizacji umożliwiających dostosowanie do współczesnych wymagań higienicznych, technicznych i przeciwpożarowych. Zniszczoną substancję techniczną i budowlaną zachowano i odtworzono.

Muzeum Kolejnictwa na Śląsku, poza działalnością wystawienniczą, użytkuje i sprawuje opiekę nad historyczną infrastrukturą kolejową, służącą do bieżącej konserwacji, napraw i oporządzania parowozów. Program funkcjonalny zespołu zabudowań zabytkowej lokomotywowni opiera się na:

• 19 -stanowiskowej hali parowozowni wachlarzowej z 1909 roku z układem torowym i sprawną obrotnicą kolejową z około 1920 roku, będącej miejscem postoju i ekspozycji najcenniejszych eksponatów;
• hali zapadni kolejowej, z zachowanymi sprawnymi urządzeniami, posiadającymi badania techniczne dopuszczające je do użytkowania: windą śrubową (zapadnią) i suwnicą;
• warsztacie mechanicznym, dysponującym działającym zespołem zabytkowych obrabiarek, w tym tokarek kłowych, wiertarek, pras i frezarek. Niektóre z maszyn są napędzane za pomocą transmisji pasowej;
• zespole kuźni i sprężarkowni z wyposażeniem oraz szaletu z 1943 roku z historycznym wystrojem ceramicznym i armaturą;
• piaskowni (składzie piasku do piasecznic lokomotyw);
• olejarni z historycznym wyposażeniem (składzie olejów eksploatacyjnych dla lokomotyw);
• dźwigu węglowym (kompletne urządzenie dźwigowe Thiele & Mawald Glatz z 1920 roku);
• układzie torowym długości 1,5 km z kanałem oczystkowym;
• budynku administracyjno-biurowym;
• budynku socjalno-administracyjnym, adaptowanym na potrzeby wystaw stałych, gdzie wyodrębniono wartościowe ekspozycje tematyczne tzw. salę kolejową z eksponatami związanymi z historią kolei, gabinet naczelnika parowozowni z 1930 roku, gabinet naczelnika parowozowni z 1973 roku, pracownię ODRA (prezentującą pozyskany z HUTMENu egzemplarz komputera ODRA 1305, produkowanego w latach 1973-1986 we wrocławskich zakładach ELWRO), drukarnię, kolejową medycynę pracy, kasę parowozowni oraz zabytkowe makiety kolejowe.

Ponadto Muzeum Kolejnictwa na Śląsku doprowadziło część zabytkowego taboru do stanu umożliwiającego przewóz turystów. Tabor ten podlega stałemu dozorowi technicznemu, posiada dokumenty i badania wymagane w realizacji przejazdów po publicznych liniach kolejowych na terenie Polski. 

W Muzeum Kolejnictwa na Śląsku prowadzony jest historyczny warsztat kolejowy zapewniający bieżącą konserwację muzealnego taboru. Muzeum Kolejnictwa na Śląsku może przeprowadzać bieżące naprawy i przeglądy eksploatacyjne pojazdów trakcyjnych z wykorzystaniem historycznego zaplecza warsztatowego, wśród którego na szczególną uwagę zasługuje zapadnia kolejowa. Działalność Muzeum Kolejnictwa na Śląsku od 20 lat jest wspierana przez wolontariuszy. Muzeum aktywizuje lokalną społeczność i dawnych pracowników jaworzyńskiej lokomotywowni, poprzez akcję „kolej łączy pokolenia” zajmuje się edukacją młodych. W ramach programu resocjalizacyjnego „Pociąg do wolności”, przeprowadzonego wspólnie z Aresztem Śledczym w Świdnicy, zatrudniono więźniów do konserwacji parowozu Ty51-140. Ponadto Muzeum umożliwia „adopcję parowozów”, czyli finansowy mecenat ich napraw. Muzeum Kolejnictwa na Śląsku stanowi referencyjny model placówki specjalizującej się w ochronie dziedzictwa kolejowego. Wyznacza standardy działań, udostępnia i edukuje, będąc liczącym się ośrodkiem turystyki kolejowej, znajdującym się na liście ERIH (European Route of Industrial Haritage).

Informacje na temat dostępności obiektu dla zwiedzających na stronie https://muzeumkolejnictwa.pl/zwiedzanie/

Oprac. Krzysztof Czartoryski, NID OT we Wrocławiu, 30.07.2025 r.