Kościół parafialny pw. św. Mikołaja, ob. pw. Narodzenia NMP, Gryfino
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja, ob. pw. Narodzenia NMP

Gryfino

photo

Jeden z nielicznych w regionie miejskich kościołów granitowych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem. Przykład rzadko spotykanej na Pomorzu Zachodnim świątyni na rzucie krzyża greckiego. Osobliwością zabytku jest także rozwiązanie wieży – otwartej pierwotnie z trzech stron.

Historia

Już w dokumencie lokacyjnym Gryfina z 1254 r. kościół parafialny był uposażony w 4 włóki ziemi. W 1278 r. książę Barnim I przekazał patronat nad gryfińskim kościołem kolegiacie Mariackiej w Szczecinie. W 1281 r. po raz pierwszy wzmiankowano proboszcza z Gryfina – Jana Belkowa. W 3. ćw. XIII w. zbudowano prosto zamknięte prezbiterium i oba ramiona transeptu. Pierwotnie elementy te miały stanowić część budowli na planie krzyża greckiego. Około 1300 r. wzniesiono bazylikowy korpus nawowy z wieżą na osi nawy głównej, na kondygnacji parteru otwartą z trzech stron ostrołukowymi arkadami. Prace te ukończono w 1. ćw. XIV w., o czym świadczą kolejne fundacje ołtarzy w 1300, 1302, 1314, 1320, 1322 i 1325 roku. W tym okresie wnętrze kościoła było nakryte belkowym stropem. Około 1500 r. przebudowano kościół w układzie halowym – dotychczasowe niskie nawy boczne zastąpiono nowymi, wyższymi, wnętrze nakryto zaś późnogotyckimi sklepieniami. Do północnej ściany prezbiterium dobudowano zakrystię. Podczas pożaru miasta w 1530 r. kościół uległ częściowemu zniszczeniu. W trakcie odbudowy po pożarze zbudowano nowe szczyty transeptu, przebudowano dachy nad nawami bocznymi i zamurowano arkady wieży. Około 1534 r. świątynię przejęli protestanci. W 1580 r. wykonano nowy ołtarz – tryptyk autorstwa szczecińskiego malarza Davida Redtla (ob. w Muzeum Narodowym w Szczecinie), w 1605 r. ufundowano kamienną manierystyczną ambonę i stalle. W 1725 r. od uderzenia piorunu zniszczeniu uległ gotycki hełm wieży, który zastąpiono nowym barokowym. W latach 1861–1863 architekt Buchterkirch przeprowadził restaurację kościoła. Wymurowano wówczas od nowa szczyty transeptu i naw bocznych, wymieniono konstrukcję i pokrycie dachu oraz hełm wieży, we wnętrzu przemurowano filary i wykonano neogotyckie wyposażenie, w tym ołtarz i organy. W 1901 r. Hans Selinger z Berlina ozdobił ściany i sklepienia figuralno-ornamentalną polichromią. W 1925 r. wymieniono hełm wieży na ob. neobarokowy. Po 1945 r. usunięto większość elementów neogotyckiego wyposażenia i wystroju z XIX i XX wieku.

Opis

Kościół położony w centrum miasta, w północnej pierzei dawnego rynku, między biegnącymi południkowo ul. Kościelną i Bolesława Chrobrego, w obrębie dawnego cmentarza przykościelnego. Orientowany, wczesnogotycki, na planie krzyża, z prostokątnym prezbiterium, poprzeczną nawą, jednoprzęsłowym, trójnawowym, halowym korpusem i wieżą zachodnią na rzucie kwadratu. Dachy dwuspadowe, nad każdą z naw bocznych po dwa dachy usytuowane poprzecznie do głównej osi, podobnie jak dach zakrystii. Czterokondygnacyjna wieża zwieńczona ośmiobocznym niskim tamburem i neobarokowym dwukondygnacyjnym hełmem z latarnią. Najstarsze części (mury prezbiterium, transeptu i wieży na wysokości dwóch dolnych kondygnacji) wzniesione z ciosów granitowych z ceglanym detalem, nawy boczne, zakrystia, dwie górne kondygnacje wieży i sklepienia – z cegły gotyckiej, szczyty transeptu, naw bocznych i tambur pod hełmem wieży – z cegły nowożytnej. Dachy kryte dachówką karpiówką, hełm wieży kryty łupkiem. Otwory drzwiowe i okienne ostrołukowe. Elewacje wieży podzielone gzymsami kordonowymi. W każdej ścianie przyziemia widoczne trzy ostrołukowe wnęki, z których środkowe są pozostałością arkad, niegdyś otwartych i wtórnie zamurowanych. Elewacje wyższych pięter wieży rozczłonkowane ostrołukowymi wnękami z parą niewielkich okien, w najwyższej kondygnacji – otworów dzwonnych. Ściany naw bocznych oszkarpowane, przeprute oknami rozmieszczonymi na dwóch kondygnacjach – mniejszymi na dolnej, większymi na górnej. Na szczytowych elewacjach transeptu wczesnogotyckie ostrołukowe portale o trójuskokowych ościeżach, na elewacji południowej – z archiwoltą ujętą po bokach parami smukłych arkadek. Nad portalami wysokie gotyckie okna, trzy na w elewacji południowej, dwa na elewacji północnej, ujęte po bokach parami wnęk. Szczyty transeptu i pary szczytów nad nawami bocznymi neogotyckie, rozczłonkowane blendami. Elewacja wschodnia przepruta wielkim ostrołukowym oknem we wchodzącej w pole szczytu trójlistnie zamkniętej blendzie. Szczyt rozczłonkowany siedmioma blendami, na przemian ostrołukowymi i trójlistnymi. Ściany zakrystii oszkarpowane, z niewielkimi, zamkniętymi ostrołukowo oknami. W ścianie szczytowej górna kondygnacja oddzielona fryzem, rozczłonkowana ostrołukowymi blendami przechodzącymi w pole szczytu. Wnętrze przekryte sklepieniami gwiaździstymi. Nawy boczne oddzielone kwadratowymi filarami wyciętymi w grubości muru. Transept ograniczony od wschodu i zachodu łukami w grubości muru, skrzydła transeptu wydzielone od północy i południa gurtami. Na strychu widoczne wczesnogotyckie dwudzielne okna w ceglanym murze nawy głównej, z okresu, kiedy korpus nawowy miał układ bazylikowy. W zakrystii sklepienia krzyżowo-żebrowe. Wyposażenie: ołtarz neogotycki z lat 60. XIX w., z obrazem Stanisława Batowskiego Hołd stanów polskich składany Matce Bożej Królowej Polski przywiezionym z Kałusza, renesansowa ambona kamienna z 1605 r., renesansowe stalle z pocz. XVII w., organy z neogotyckim prospektem, z 3. ćw. XIX wieku.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza za zgodą proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 08.09.2014 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 6: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 209 i n.
  • Łopuch W., Symbioza kamienia i cegły. Architektura kościelna księstwa zachodniopomorskiego w latach 1278–1325, „Przegląd Zachodniopomorski” 1987, z. 3.
  • Mroczko T., Arszyński M. (red.), Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995, s. 93–94.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950, s. 24, 27–29, 34.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: po 1254 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Gryfino
  • Lokalizacja: woj. zachodniopomorskie, pow. gryfiński, gmina Gryfino - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy