Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Grodzisko znajduje się w północnej części wsi Gródek Nadbużny, przy ujściu Huczwy do Bugu, na wybitnym cyplu odciętym głębokim przekopem od wysokiej terasy nadzalewowej Huczwy. Obecnie nazywane jest „Zamczyskiem”, wcześniej zwane było „Horodyskiem”, ale ta druga nazwa z czasem przeszła na płaskowyż leżący ok. 1km na południe od grodziska.

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego grodu Wołyń, jednego z tzw. Grodów Czerwieńskich. Szacuje się, że cały zespół osadniczy Wołynia liczył ok. 15ha powierzchni. W jego skład wchodził gród właściwy, podgrodzie oraz otwarte osady przygrodowe. Gród właściwy o powierzchni ok. 1ha jest mocno wyeksponowany w terenie. Różnica wysokości między podstawą grodziska i koroną wału wynosi ok. 20m. Majdan grodziska w przybliżeniu kolisty, otacza pojedynczy i dość dobrze zachowany wał ziemny o szerokości u podstawy 5 - 10m i wysokości 2 - 4m. Od południa gród właściwy od reszty wysoczyzny oddziela fosa o szerokości 10 - 20m, dziś użytkowana jako lokalna droga.

Ochrona konserwatorska

Grodzisko w Gródku Nadbużnym objęte zostało ochroną konserwatorską na mocy wpisu do rejestru zabytków 19 stycznia 1961 roku.

Dzieje stanowiska i historia badań archeologicznych

Zachowane relikty ziemnych wałów grodziska w Gródku Nadbużnym i rozpościerające się nieopodal rozległe wzniesienie były utożsamiane z grodem Wołyń już w XV wieku przez Jana Długosza w jego Rocznikach czyli Kronikach Sławnego Królestwa Polskiego. Według kronikarza Nestora, w 1018 roku przez Bug obok grodziska miał się przeprawiać Bolesław Chrobry podczas wyprawy przeciwko księciu kijowskiemu Jarosławowi Mądremu.

Prace archeologiczne na stanowisku prowadzone były w latach 1952-1955 w ramach programu „Badania nad początkami Państwa Polskiego”. Powstała wówczas komisja naukowa do badań Grodów Czerwieńskich, na czele której stał Z. Rajewski, która zorganizowała ekspedycję o nazwie „Stacja Archeologiczna Grody Czerwieńskie IHKM PAN”. W ramach tej ekspedycji badania na grodzisku w Gródku Nadbużnym prowadzili: L. Rauhut, J. Bronicka - Rauhutowa, W. Bender, E. Kieszkowska i K. Kieszkowski. Podczas badań przekopano 1075m², co stanowi ponad 1/3 powierzchni grodziska oraz sondażowo zbadano przyległe osady.

Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska wykonał J. Fellmann w 1952 roku. Badania powierzchniowe AZP na stanowisku przeprowadził S. Jastrzębski w 1986 roku.

Wyniki badań archeologicznych

Na podstawie badań ustalono, że grodzisko posiada wyjątkowo skomplikowaną sytuację stratygraficzną. Jego teren użytkowany był intensywnie jeszcze przed powstaniem grodu. W trakcie wykopalisk natrafiono bowiem na obiekty neolityczne (dwa groby kultury lubelsko-wołyńskiej ceramiki malowanej), jamę kultury łużyckiej o bliżej nieokreślonej funkcji oraz groby z okresu rzymskiego (osiem pochówków szkieletowych z wyposażeniem w postaci naczyń glinianych, paciorków bursztynowych i szklanych, rogowego grzebienia, fibuli, rogowej szpili, dwustożkowego przęślika).

Najstarszy poziom użytkowy związany z funkcjonowaniem grodu datowany jest na X wiek.Z tym okresem należy łączyć odsłonięte w centralnej części grodziska pozostałości zabudowy mieszkalno-gospodarczej z półziemiankami (m.in. 2-3 piecowe piekarnie oraz jamy o różnej funkcji). Zachowany wał, jak wykazały prace badawcze, usypano w XI wieku. Pierwotny wał ziemny nie zachował się związku z tym, że częściowo zniwelowano teren przed usypaniem nowych umocnień, a sam gród uległ lekkiemu zmniejszeniu. Nowy wał posiadał konstrukcję izbicową, przy czym izbice wypełnione były ziemią. Na jego przedpiersiu znaleziono ślady dwóch rzędów pionowo wbitych słupów, które tworzyły pierwotnie jakąś bliżej nieokreśloną konstrukcję stojakową. Obwód grodu wynosił w owym okresie około 260m, długość osi N-S wynosiła 97m, a osi E-W 112m. Wał zbudowany w XI wieku zniszczony został w dużym stopniu prawdopodobnie w połowie XIII w. Jego częściowo zbadane resztki noszą ślady spalenia od strony wnętrza grodu. Z drugiej fazy zabudowy grodu pochodzą zarejestrowane na terenie majdanu obiekty mieszkalno-gospodarcze, m.in. półziemianki z półziemiankowymi kuchniami i nieco młodsze naziemne budowle mieszkalno-gospodarcze. Pozyskano liczny i różnorodny ruchomy materiał zabytkowy: fragmenty naczyń glinianych, wyroby metalowe, szklane, kamienne i kościane. Na szczególną uwagę zasługują szklane bransolety potwierdzające wpływy ruskie oraz kabłączki skroniowe świadczące o kontaktach ze światem zachodniosłowiańskim. Do cenniejszych znalezisk należy zaliczyć elementy uzbrojenia: fragmenty kolczugi, topór, dużą ilość grotów strzał i dużych rozmiarów noży-sztyletów, a także ołowianą pieczęć/plombę pochodzącą prawdopodobnie z XI w. Inwentarz znalezisk uzupełniają okucia szkatułek, klucze-kłódki, przęśliki i osełki z czerwonego łupku, noże szydła, haczyki do wędek itd.

Od wschodniej strony funkcjonowało mieszkalno-gospodarcze podgrodzie. W jego obrębie poza półziemiankami o przeznaczeniu mieszkalnym, odkryto wolno stojące piece-piekarnie oraz piece do wytopu żelaza. Duże osiedle rolniczo-hodowlane funkcjonowało między VIII a X wiekiem na północnym brzegu Huczwy w odległości około 200m od grodziska. Poza kilkoma półziemiankami znaleziono tu sporą ilość narzędzi rolniczo-hodowlanych, kości zwierząt wyłącznie domowych oraz ślady produkcji żelaza. W XI wieku nastąpiła likwidacja tej osady. Jednocześnie nastąpił rozkwit pozostałych części zespołu osadniczego. Osadnictwo skoncentrowało się wówczas na prawym brzegu Huczwy w bezpośredniej bliskości grodu.

Jak wykazały badania, po upadku grodu, jego teren użytkowano jako cmentarz. Zajmuje on północno-wschodnią część majdanu grodziska. Gęstość ułożenia grobów zwiększa się w miarę przesuwania się na wschód. W trakcie czterech sezonów badań odkryto ogółem 469 pochówków szkieletowych. We wszystkich grobach zmarli ułożeni byli głowami na zachód. Z ogólnej liczby pochówków wyposażenie posiadała bardzo mała część (w kilku grobach kobiecych znalazły się kabłączki skroniowe, zausznice, pierścionki z taśmy brązowej, małe guzki brązowe, datujące je na połowę XIII wieku), pochówki męskie były go zupełnie pozbawione. Spora liczba szkieletów męskich i kobiecych nosi ślady gwałtownej śmierci zadanej bronią sieczną, czasem brak kończyn lub czaszek. Cmentarzysko funkcjonowało od XIII do XV wieku. W XVII wieku na majdanie grodziska stały zabudowania dworskie. W XVIII wieku wróciła tu tradycja grzebania zmarłych. Na grodzisku odkryto także okopy strzeleckie z obu wojen światowych.

Datowanie

W oparciu o odsłonięte nawarstwienia kulturowe oraz pozyskaną ceramikę i inne zabytki ruchome ustalono, że we wczesnym średniowieczu (od ok. X do XIII wieku) na terenie dzisiejszej wsi Gródek Nadbużny funkcjonował gród z podgrodziem, znany w przekazach pisanych jako Wołyń. Założono go na terenie intensywnego osadnictwa pradziejowego. Po upadku grodu, prawdopodobnie w wyniku najazdu tatarskiego (1241 r.?), teren grodziska użytkowany był w okresie późnośredniowiecznym i nowożytnym.

Oprac. Ewa Prusicka - Kołcon, NID, OT w Lublinie, Pracowania Terenowa w Zamościu

Bibliografia:

  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 64-70
  • Bender W., Kieszkowska E., Kieszkowski K., Bronicka - Rauhutowa J., Badania w Gródku Nadbużnym w pow. Hrubieszowskim w 1955 r., „SprawozdaniaArcheologiczne” 1957, t. 3, s. 169-189
  • Gurba J., Grodziska Lubelszczyzny, Lublin 1976
  • Gądzikiewicz M., Sprawozdanie tymczasowe z badań przeprowadzonych w 1954 r. na stanowisku 2 (podgrodzie) w Gródku Nadbużnym, pow. Hrubieszów, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 69-74
  • Kuśnierz J., Historia i stan badań latopisowych grodów Czerwień i Wołyń oraz ich okolic, „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne” 2003, t. I, s. 9-26
  • Poppe A., Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim, „Studia Wczesnośredniowieczne” 1958, t. 4, s. 227-300
  • Poppe A., Wołyń, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, 1977-1980, t. VI, cz. 2, s. 587-589
  • Rajewski Z., Sprawozdanie z badań na grodach Czerwieńskich w 1954 r., „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 49-53
  • Rauhut L., Sprawozdanie z badań w 1954 r. nad konstrukcją wału grodowego w Gródku Nadbużnym, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 65-67
  • Rauhut L., Średniowieczne cmentarzysko szkieletowe na stanowisku 1A w Gródku Nadbużnym, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 78-81.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: wczesne średniowiecze (X - poł. XIII w.)
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Gródek
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. hrubieszowski, gmina Hrubieszów
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy