Dom Towarzystwa Przyrodniczego lub Dom Przyrodników, Gdańsk
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Dom Towarzystwa Przyrodniczego lub Dom Przyrodników

Gdańsk

photo

Dom Towarzystwa Przyrodniczego, przypisywany wybitnemu architektowi A. Obberghenowi, jest najokazalszą renesansową budowlą mieszkalną w Gdańsku. Jego niepowtarzalna bryła z charakterystyczną wieżyczką stanowi bardzo ważny element w nadmotławskiej panoramie miasta.

Historia

Dom zbudowano w latach 1597-99 dla kupca Hansa Koepego (najprawdopodobniej wg projektu Antona van Obberghena). Okazała kamienica - powstała w miejscu gotyckiego domu z 2 poł. XV w. - łączyła w sobie funkcję mieszkalną i magazynową. Do roku 1637 pozostawała w rękach Petera Koepego (syna), następnie była własnością rodziny Koenigów i Efraima Sonntaga (w latach 1771-1839). W 2 ćw. XIX w. właścicielami domu byli kolejno Johann Maerter i kupiec Lemke. W 1845 r. budynek zakupiło Towarzystwo Przyrodnicze i od tego czasu datuje się jego nazwa. W gruntownie przekształconym wnętrzu urządzono w 1869 r. ekspozycję przyrodniczo-archeologiczną, a w wieży otwarto obserwatorium astronomiczne (manierystyczny hełm zamieniono w obrotową kopułę). W marcu 1945 r. budynek spłonął, runął szczyt południowy i wykusz ściany wschodniej, przetrwała fasada, wieża i sklepienia nad piwnicami. W trakcie odbudowy, w latach 1956-61 (proj. K. Macur) kamienicy przywrócono formę zbliżoną do pierwotnej (rekonstrukcja hełmu, szczytu wschodniego i wykusza), układu przestrzennego nie odtworzono.

Opis

Dom usytuowany na narożnej działce u zbiegu ul. Mariackiej i Długiego Pobrzeża. Od zachodu, usytuowany w zwartej pierzei ul. Mariackiej, fasadą zwrócony na północ; od wschodu, wtopiony wieżą w Bramę Mariacką, a pozostałą częścią bocznej elewacji skierowany ku Motławie. Budynek w stylu manieryzmu niderlandzkiego. Wzniesiony na planie wydłużonego, nieregularnego prostokąta z czworoboczną wieżą w skrajnej, wschodniej osi fasady. Wysoki (30 m do kalenicy), sześciokondygnacyjny, podpiwniczony z przedprożem. Od wschodu pięciokondygnacyjny wykusz zwieńczony parą szczycików. Wieża czworoboczna u podstawy, w górnych kondygnacjach przechodzi w ośmioboczną; hełm kopulasty ze sterczyną i chorągiewką. Dach z lukarnami, wysoki, o lekko wygiętych połaciach, ujęty dwoma dekoracyjnymi szczytami. Dom wzniesiony z cegły, licowany cegłą i dekorowany kamieniarką, dach i hełm kryty blachą miedzianą. W piwnicach sklepienia kolebkowe z lunetami wsparte na kamiennych filarach (w filarach fragmenty starszych, wtórnie użytych elementów architektonicznych, m.in. romańska baza). Fasada czteroosiowa z wieżą w osi wschodniej, naroża zdobione tynkowanymi boniami, kondygnacje wydzielone gzymsami, szczyt o bogatej manierystycznej dekoracji (podziały listwowe, esownicowe i wolutowe obrzeża, sterczyna w zwieńczeniu). Elewacja wschodnia, wieloosiowa, niesymetryczna z charakterystycznym wielokondygnacyjnym wykuszem. Szczyt południowy opracowany w oparciu o podobny zestaw manierystycznych form (dekoracja w większości w tynku). Wnętrze domu połączone funkcjonalnie z kamienicą przy ul. Dzielnej 9/10 i 11. Układ wnętrza pochodzi z czasu powojennej odbudowy.

Zabytek dostępny. Godziny zwiedzania określa Muzeum Archeologiczne na stronie: http://www.archeologia.pl/index.php?n=1

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 17.10.2014 r.

Bibliografia

  • Barylewska-Szymańska E., Dom Towarzystwa Przyrodniczego, [w:] Encyklopedia Gdańska, red. naukowa B. Śliwiński, Gdańsk 2012, s. 235-36.
  • Stankiewicz J., Ulica Mariacka nr 26 [w:] Katalog Zabytków Sztuki, pod red. B. Roll i I. Strzeleckiej, Miasto Gdańsk, cz. 1, Główne Miasto, Warszawa 2006, s. 323-325.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kamienica
  • Chronologia: koniec XVI w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Mariacka 26, Gdańsk
  • Lokalizacja: woj. pomorskie, pow. Gdańsk, gmina Gdańsk
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy