więzienie, ob. teatr, Warszawa
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Klasycystyczny budynek, przypisywany Jakubowi Fontanie „Architektowi Króla i Rzeczypospolitej” za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego stanowi wyjątkowy przykład architektury więziennej z 2 poł. XVIII wieku. Obiekt dobudowany do późnogotyckiej bramy mostowej pełniącej ważne funkcje w historii miasta, stanowi wraz z nią ciekawy zespół architektoniczny, powstały jako siedziba pierwszego nowoczesnego więzienia na terenach I Rzeczypospolitej.

Usytuowanie i opis

Budynek znajduje się u podnóża Skarpy Warszawskiej na wysokości Nowego Miasta. Ulokowany jest po pn.- zach. stronie skrzyżowania ul. Rybaki i Boleść. Klasycystyczny gmach przylegający do zach. ściany gotyckiej baszty bramnej jest murowany i otynkowany. Założony na pochyłym terenie opadającym w stronę Wisły, na planie prostokąta, podpiwniczony o dwuczłonowej bryle. Do budynku dawnej bramy przylega segment czteroosiowy, dwukondygnacyjny, z poziomem piwnic obecnie widocznym częściowo przy schodach od strony pn., przykryty  dwuspadowym dachem o niewielkim spadku, krytym blachą. Od zachodu  znajduje się trójkondygnacyjna część frontowa, o pięcioosiowych dłuższych bokach i krótszych jednoosiowych, zwieńczona nad wydatnym belkowaniem wysoką, pełną attyką o podziałach płycinowo-ramowych, kryjącą płaski dach. Elewacje pięter tej monumentalnej partii budynku artykułują pilastry toskańskie w wielkim porządku, o trzonach ozdobionych rustykowanymi pasami. Parter jest boniowany pasowo i oddzielony od wyższych kondygnacji profilowanym gzymsem wyłamanym prostokątnie nad wejściem frontowym. Fasada skierowana na zach. ma trójosiowy pseudoryzalit zwieńczony trójkątnym naczółkiem dekorowanym kartuszem z orłem w koronie z tarczą na piersi z monogramem Stanisława Augusta Poniatowskiego, w otoczeniu girland i elementów symbolizujących sprawiedliwość i władzę jak waga, miecz, czy rózgi liktorskie. Okna w kształcie stojącego prostokąta otaczają profilowane obramienia, z uszakami w segmencie fasady, a przerwane u góry w boniowanej partii parteru. Wschodnią elewację trzeciej kondygnacji zdobią prostokątne płyciny również w opaskach z uszakami. Wnętrza zaprojektowane współcześnie zachowały układ dwutraktowy z rozdzielającym je korytarzem.

Historia

Budynek szesnastowiecznej bramy mostowej przebudowanej po poł. XVII w. na prochownię, w 1767 r. przeznaczono na więzienie marszałkowskie. Stało się to inicjatywy marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego m in. pracującego nad reformą sądownictwa karnego. W l. 1769-70 obiekt został przebudowany na Dom Kary i Poprawy zapewne wg proj. Jakuba Fontany. Do baszty bramnej od zachodu dobudowano klasycystyczny budynek o dwuczłonowej bryle z partią dwupiętrową i częściowo widoczną kondygnacją piwnic oraz trójpoziomowym segmentem o masywnej fasadzie. Dekorujące ją pilastry z rustykowanymi pasami, teoretycy architektury zalecali stosować w budynkach wojskowych i więziennych. Na fryzie umieszczono napis „Na poprawę złych mieysce od sądu wyznaczone”, którego fragmenty wyeksponowano obecnie w piwnicach. Na elewacji znajdowała się ponoć sentencja autorstwa samego króla: „Nie miejsce, ale zbrodnia ludzi hańbi” oraz tablica fundacyjna. Było to pierwsze nowoczesne więzienie na terenie kraju realizujące humanitarne idee oświecenia. Przebywali w nim skazani za lżejsze przestępstwa na krótkoterminowe kary, którym zapewniono utrzymanie, opiekę zdrowotną i religijną. We wnętrzu po obu stronach korytarza znajdowały się rzędy cel, a od frontu na drugim piętrze mieściła się kaplica. Od wschodu do gotyckiej baszty dostawiono też dwupiętrową przybudówkę sanitariatów przekształconych następnie na cele, a po 1793 r. siedmioosiowy, dwukondygnacyjny budynek lazaretu i wysoki mur. Z więzieniem związana była nazwa ulicy po południowej stronie budynku, którą w  1770 r. oficjalnie nazwano Poprawa, ale przyjęło się jej potoczne określenie Boleść. W czasie insurekcji warszawskiej w 1794 r.  w więzieniu tym przetrzymywano uczestników konfederacji targowickej straconych na rynku Starego Miasta. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. tzw. Prochownię przeznaczono dla oczekujących na rozprawy, a warunki w niej panujące znacznie się pogorszyły. Było to jedno z bardziej zaludnionych więzień w Księstwie Warszawskim. Do 1833 r. zespół budynków mieścił główny areszt śledczy woj. mazowieckiego i kaliskiego. Następnie przeszedł w ręce prywatne. W 1839 r. nieruchomość zakupił Józef Wilson i  przebudował w 1840 r. zapewne  pod kier. Alfonsa Kropiwnickiego. Niższa część została podwyższona o kondygnację poddasza z wysokim dwuspadowym dachem z facjatami. Z wystroju elewacji usunięto m in. rustykowane pasy pilastrów i dekoracje tympanonu, a dodano gzymsy nadokienne na konsolach i żeliwny balkon na piętrze fasady. Zespół zmieniając często właścicieli pełnił rolę kamienicy czynszowej zamieszkiwanej przez uboższą ludność żydowską. W 1921 r. przeszedł na własność Ministerstwa Rolnictwa, a po gruntownym remoncie w l. 1921-26 r. wg proj. Zygmunta Tillingera przekształcono go na mieszkania dla pracowników urzędu. W czasie powstania warszawskiego budynki stanowiły punkt obrony Starego Miasta od strony Wisły. Od 1 do 28 sierpnia 1944 r. walczyły w nich plutony 12. Kompanii batalionu Wojskowej Służby Ochrony Powstania porucznika Tadeusza Okolskiego „Dzika”, co upamiętniono tablicą na fasadzie. Budynki zostały spalone, ale w znacznym stopniu jako nieliczne z całej ul. Mostowej przetrwały II wojnę światową. W l. 1961-65  dawne więzienie bez późniejszych skrzydeł i Brama Mostowa zostały odbudowana wg proj. Jana Grudzińskiego z przeznaczeniem na cele kulturalne.  Klasycystyczna fasada została odtworzona z wg „Delineacji miasta Warszawy Antoniego Hiża i Hieronima Jędrzejowskiego  odbiegając nieco od  pierwotnego wyglądu. W kompleksie budynków umieszczono w 1972 r. siedzibę teatru „Stara Prochownia” założonego przez Wojciecha Siemiona. Mieściły także Państwowy Zespół Ognisk Wychowawczych,  Galerię Sztuki Dzieci i Młodzieży oraz zarząd Komitetu Ochrony Praw Dziecka. Od 2002 r. ulokowano w nim Stołeczne Centrum Edukacji Kulturalnej im. Komisji Edukacji Narodowej, którego częścią stał się znajdujący się w budynku teatr. W l. 2010–2012 przy  północno wschodnim narożniku zespołu wybudowano amfiteatr na stoku fosy i most do dawnej bramy.  W wyremontowanych piwnicach, które włączono do Szlaku Kulturalnych Piwnic Starego Miasta znalazły siedzibę Galeria i Scena Kazamaty.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

oprac. Małgorzata Laskowska-Adamowicz, OT NID w Warszawie, 21-01-2019 r.

Bibliografia

  • Bieda J. Cele i organizacja zakładów karnych w I Rzeczypospolitej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, nr 94, 2015, s. 77-90
  • Czołgoszewski J., Więziennictwo Księstwa Warszawskiego (1807-1815), „Przegląd Więziennictwa Polskiego”, nr 69, Warszawa 2010, s. 129- 142
  • Czołgoszewski J., Powstanie i działalność pierwszego nowoczesnego więzienia w I Rzeczypospolitej, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny”, T. XXXV, z. 2, 2016, s. 149-157
  • Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1994
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI: Miasto Warszawa, cz. 2, Kałamajska-Seed M. (red.), Warszawa 2001
  • Krupowicz M., Prochownia na poprawę złych, „Stolica”, nr 3, 2016, s. 40-45
  • Kwiatkowski M. i Kwiatkowska M. I., Historia Warszawy XVI-XX wieku, Warszawa 1998
  • Kulesza J., Sen o Rybakach, Warszawa 2015
  • Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV-XVIII wieku, Migasiewicz P., Osiecka-Samsonowicz H., Sito J. (red.), Warszawa 2016
  • Zieliński J., Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 1, Warszawa 1995
  • http://szlakpiwnic.pl/obiekty/stara-prochownia-scek/ - dostęp 31-12-2018

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1769 - 1770 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Boleść 2, Warszawa
  • Lokalizacja: woj. mazowieckie, pow. Warszawa, gmina Warszawa
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy