kościół filialny pw. Matki Boskiej Różańcowej, Brzezina
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

kościół filialny pw. Matki Boskiej Różańcowej

Brzezina

photo

Kościół filialny w Brzezinie jest wielofazową, wiejską budowlą sakralną o nietypowej bryle. Na uwagę zasługuje zachowane bogate, gotyckie, manierystyczne i barokowe wyposażenie wnętrza oraz zespół renesansowych i manierystycznych płyt nagrobnych z l. 1540-1619.

Historia

Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła w Brzezinie pochodzi z 1335 roku.
Z późniejszej, gotyckiej świątyni z k. XV w. pozostało ceglane prezbiterium (do wysokości sklepień), zakrystia, takież mury nawy (do 1/3 obecnej wysokości) oraz oszkarpowana podstawa wieży. Kościół w okresie reformacji był w l. 1555-1613 zborem luterańskim, po 1613 kalwińskim i następnie ok. 1620-1654 ponownie luterańskim. Prawdopodobnie ok. 1600 r. częściowo rozebrano mury nawy i zastąpiono je ścianami o konstrukcji szachulcowej. W 1620 r. w związku z przystosowaniem wnętrza do nowego obrządku, wystawiono w nawie manierystyczne empory i ambonę ozdobione malowidłami przez Johanna Bendela, ufundowane przez patrycjusza i właściciela miejscowego majątku ziemskiego Haunolda. Ówczesny pastor Henryk Scansorius był autorem programu ideowego dekoracji całego wnętrza świątyni, który stał się manifestem luteranizmu skierowanym przeciw kalwinom.
Kościół zwrócony katolikom w 1654 r., opisany został w roku 1666 jako mocno uszkodzona budowla, ze zrujnowaną nawą i sklepieniem prezbiterium grożącym zawaleniem. W 1707 r. naprawiono wieżę, ponad nawą i prezbiterium założono stropy belkowe oraz przekształcono otwory okienne prezbiterium.
W 1908 r. restaurowano wieżę, w 1934 r. naprawiono strop nad prezbiterium i zamurowano jego wschodnie okno. W l. 1911-12 odnowiono malowidła empor (wyk. A. Baecker). W latach powojennych świątynię remontowano w l. 1971-1975 (wzmocnienie konstrukcji szachulca, przełożenie dachu nad prezbiterium, tynkowanie i pomalowanie wnętrza). Obecnie jest kościołem filialnym parafii pw. św. Wawrzyńca w Wilkszynie.

Opis

Kościół usytuowany w centrum wsi na niewielkim wyniesieniu, otoczony jest cmentarzem, który ogradza kamienny mur.
Świątynia orientowana; mury prezbiterium oraz dolnych partii nawy i wieży z cegły o wątku wozówkowo-główkowym, na podwalinie z rudy darniowej. Górna partia ścian nawy wykonana została w konstrukcji szachulcowej, wieży w konstrukcji słupowej.
Kościół jednonawowy, z oskarpowanym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium nakrytym wysokim wielospadowym dachem, wyższym niż dwuspadowy dach nawy o mniejszym kącie nachylenia. Nawa poprzedzona od zachodu niską, drewnianą, czworoboczną wieżą zwieńczoną trójspadowym, ceramicznym dachem z mocno wysuniętym okapem. Naroża dolnej, ceglanej partii wieży wzmacniają przypory; przy wieży od pd. przybudówka z dachem pulpitowym, mieszcząca schody. Od południa usytuowane także zakrystia przy prezbiterium oraz kruchta przy nawie, kryte dachami dwuspadowymi.
Obecne prostokątne otwory okienne doświetlające prezbiterium wpisane są w dawne maswerki okien gotyckich.
Prezbiterium nakryte stropem z podsufitką wydzielone pełnym łukiem tęczowym; na ścianach widoczne są wsporniki i zarysy dawnego sklepienia. W nawie strop belkowy wsparty na centralnym, storczykowym słupie (1707 r.). Wzdłuż ścian nawy manierystyczne empory (1620 r.) ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu (malowidła aut. Johann Bendel). Wszystkie przedstawienia cyklu opatrzono inskrypcjami z wersetami z Biblii oraz imionami fundatorów. W zakrystii sklepienie żaglaste, w przyziemiu wieży koleba, w kruchcie strop. 
Z pierwotnego wyposażenia kościoła zachował się gotycki tryptyk przedstawiający Madonnę z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i biskupem z ok. 1480 r., ufundowany przez rodzinę Dompnigów, a także gotyckie figury Madonny Służebniczki Świątyni z k. XV w. oraz Madonny z Dzieciątkiem na sierpie księżyca z ok. 1510 r. (aut. Mistrz Figur Lubińskich).
W wyposażeniu świątyni ponadto barokowe: ołtarz z 2 poł. XVII w., tabernakulum z k. XVII w., organy  z 1742 r. (renowacja instrumentu 1852 r. wyk. Louis Köppel); manierystyczne: chrzcielnica i ława kolatorska z ok. 1600 r., ambona z 1620 r. (malowidła aut. Johann Bendel), a także zespół renesansowych i manierystycznych płyt nagrobnych z l. 1540-1619.

Zabytek dostępny.

Oprac. Beata Sebzda, OT NID we Wrocławiu, 01.04.2016 r.

Bibliografia

  • Grundmann G., Der evangelische Kirchenbau in Schlesien, Frankfurt am Main, 1970, s. 14, il. 5,6.
  • Hoffmann H., Die Kirchen in Gross-Bresa, Nimkau und Nippern, Breslau 1934, s. 9-23.
  • Harasimowicz J., Treści i funkcje ideowe sztuki reformacji, Wrocław 1986, s. 87-88, 139-140, 141-143 i in.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria Nowa, t. IV, z. 5, Województwo wrocławskie (dolnośląskie). Powiat Środa Śląska, pod red. E. Kołaczkiewicz, Warszawa 2014, s. 14-18.
  • Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska. Warszawa 2005, s. 34.
  • Wiesenhütter A., Der Evangelische Kirchbau Schlesiens vor der Reformation bis zur Gegenwart, Breslau 1926, s. 10.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006, s. 165-166.
  • Ziomecka A., Śląskie retabula szafowe w drugiej połowie XV i na początku XVI wieku. Roczniki Sztuki Śląskiej, T.10, 1976, s.73.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: koniec XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Brzezina
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. średzki, gmina Miękinia
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy