Cerkiew greckokatolicka parafialna pw. Narodzenia Bogurodzicy, ob. kościół rzym.-kat., Zawadka Rymanowska
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Cerkiew greckokatolicka parafialna pw. Narodzenia Bogurodzicy, ob. kościół rzym.-kat.

Zawadka Rymanowska

photo

Zespół cerkiewny w Zawadce Rymanowskiej jest klasycznym przykładem lokalnej adaptacji w drewnianej formie wzorca murowanej świątyni „józefińskiej”, przy jednoczesnym zachowaniu regionalnej tradycji budowlanej.

Historia

Początki Zawadki Rymanowskiej sięgają 1487 r., kiedy biskup przemyski Jan z Targowisk lokował wieś na prawie wołoskim, wówczas pod nazwą Trzcianka. Jako Zawadka pierwszy raz wymieniana jest w 1552 r. Od początku swojego istnienia do 1772 r. należała do klucza jaśliskiego, będącego częścią dóbr rzymskokatolickich biskupów przemyskich. W przywileju lokacyjnym przewidziano 1 łan na uposażenie parafii prawosławnej, którą erygowano jednak dopiero po upływie wieku. W 1565 r. mieszkańcy Zawadki zwrócili się bpa Walentego Herbuta, ze skargą, że we wsi nie wzniesiono jeszcze cerkwi, a przewidziany w przywileju lokacyjnym grunt nie został przekazany dla parafii. W 1566 r. bp Herbut zakupił grunt z przeznaczeniem na uposażenie parafii i przekazał go w użytkowanie pierwszemu, zawdzakiemu proboszczowi Bartłomiejowi Liskowackiemu. Uposażenie cerkwi nastąpiło w 1583 r. z nadania bpa Jana Borukowskiego. Z niewiadomych przyczyn parafia w Zawadce z czasem została zniesiona i stała się filią parafii w sąsiedniej Kamionce, swój pierwotny status ponownie otrzymała w 1720 r.

Pierwszą cerkiew w Zawadce prawdopodobnie wzniesiono w ostatniej dekadzie XVI w. Według wizytacji dekanalnej z 1760 r. był to już budynek stary, wniesiony z drewna, z murowanym prezbiterium i z murowaną ścianą ikonostasową. Budynek nakryty był trzema kopułami pokrytymi gontem. We wnętrzu znajdował się ikonostas „stolarskiej roboty” oraz mały ołtarz. W czasie wizytacji z 1834 r. stwierdzono, że cerkiew jest za mała dla rozrastającej się parafii, a jej stan techniczny kwalifikował obiekt do rozbiórki. W 1856 r. obok starej, została wzniesiona nowa cerkiew, jej budowniczym był majster o nazwisku Bujakowskij. Starą rozebrano, pozostawiając jednak murowane, istniejące do dzisiaj prezbiterium. W 1902 r. na cerkwi wymieniono pokrycia dachowe z gontowego na blaszane, a na terenie cmentarza cerkiewnego wzniesiono wolnostojącą, słupową dzwonnicę. Prace te finansowane były w znacznej mierze przez parafian przebywających na emigracji w USA. Kolejny remont miał miejsce 1931 r. w czasie którego wymieniono poszycie gontowe ścian zewnętrznych oraz wykonano polichromię we wnętrzu cerkwi oraz przemalowano ikony w ikonostasie. Po wysiedleniu miejscowej ludności łemkowskiej w l. 1945-1947 cerkiew była wykorzystywana jako kościół dojazdowy, obsługiwany przez księży z parafii w Jasionce. W 1968 r. Zawadka weszła w skład nowo erygowanej parafii rzym.-kat. Trzciana - Zawadka Rymanowska obsługiwanej przez OO. Bernardynów z Dukli. W latach 1977-1983 przeprowadzono remont świątyni podczas którego wymieniono poszycie gontowe ścian, a wnętrze obite zostało boazerią. Remontowi poddano również kaplicę (wymiana tynków). W 1983 r. rozebrano wolnostojącą dzwonnicę (w l. 70-tych pozbawiona była już szalunku) oraz ogrodzenie (murek) cmentarza cerkiewnego z łamanego kamienia. Na miejscu dzwonnicy postawiono nową, konstrukcji metalowej. Podczas kolejnych remontów wymieniono pokrycie dachów i hełmów na blachę miedzianą (2005 r.), wyremontowano posadowienie cerkwi (2008 r.), wykonano kanalizację deszczową i chodnik wokół obiektu (2009 r.) oraz poddano remontowi kaplicę (2011 r.).

Opis

Zespół cerkiewny położony jest w środkowej części wsi, na wzniesieniu, po pn. stronie drogi Trzciana-Kamionka. Cmentarz cerkiewny obwiedziony jest współczesnym ogrodzeniem z otoczaków i metalowych modułów, za którego linią zachowany jest starodrzew. W ciągu ogrodzenia, na osi cerkwi od wsch., znajduje się murowana, kamienna bramka na założeniu elipsy, nakryta stożkowym, sześciopołaciowym, krytym blachą dachem, zwieńczonym niewielką makowicą.

W pd. części cmentarza cerkiewnego znajduje się cerkiew. Jest to budowla drewniana, orientowana, wzniesiona na planie podłużnym, trójdzielna. Osadzona jest podmurówce z kamienia wyrównującej spadek terenu. Prezbiterium jest węższe od nawy, zamknięte trójbocznie z boczną zakrystią od pn. Nawa z niewiele węższym babińcem tworzą układ jednoprzestrzenny. Zrąb ścian wszystkich części jest jednakowej wysokości, nad babińcem nadbudowano niską wieżę - dzwonnicę, o prostych ścianach, konstrukcji słupowo-ramowej. Dach nad nawą i częścią babińca jest jednokalenicowy, połaciami ujmujący po bokach ściany wieży. Dach nad zamknięciem prezbiterium jest trójspadowy. Wieża nakryta jest dachem czterospadowym, zwieńczonym cebulastym hełmem z ośmioboczną pozorną latarnią i makowicą. Analogiczne zwieńczenie, osadzone na prostopadłościennej podstawie wtopionej w połacie dachów znajduje się nad nawą. Prezbiterium zwieńczone jest czworoboczną latarnią osadzoną na podstawie, oddzieloną wydatnym gzymsem. Latarnię nakrywa daszek czterospadowy zwieńczony makowicą. Zakrystia pokryta jest dachem pulpitowym. Wszystkie dachy poszyte są blachą miedzianą, a ściany zewnętrzne - gontem. W nawie i babińcu znajduje się po jednej parze symetrycznych względem siebie prostokątnych okien. W prezbiterium analogiczne okno znajduje się w ścianie pd. W ściany nawy wkomponowany jest kordonowy, podokapowy, profilowany gzyms, nakryty blaszanym daszkiem. Analogiczny znajduje się na drzwiami wejściowymi w frontowej fasadzie cerkwi. W przestrzeni wieży mieści się chór śpiewaczy otwarty arkada do babińca.

Wszystkie pomieszczenia nakryte są płaskimi stropami. Ściany wewnętrzne i sufity wyłożone są boazerią. Z wyposażenia zachował się architektoniczny ikonostas XVIII w. Większość znajdujących się w nim ikon została przemalowana w 1931 r. przez W. Na ścianach nawy umieszczone są figuralne obrazy l. 30. z przedstawieniami świętych nawiązującymi do przedstawień z Soboru św. Włodzimierza w Kijowie autorstwa W. Wasniecowa, fundowane przez parafian. W prezbiterium zachował się również obraz „Adoracja Matki Bożej” z 1919 r. namalowany przez ks. Romana Isajczyka z Seredniego Wielkiego. Wśród wyposażenia znajduje się również późnobarokowa ambona (XVII/XVIII w.), pochodząca z rozebranego w 1920 r. drewnianego kościoła w Lubatowej.

Obok prezbiterium cerkwi, od strony pn. usytuowana jest kaplica (prezbiterium poprzedniej cerkwi). Wzniesiona jest z kamienia łamanego, na zaprawie wapiennej i glinianej, otynkowana. Założona na planie kwadratu o ściętych od strony wsch. narożach. W zach., frontowe ścianie kaplicy, pierwotnie ścianie ikonostasowej znajdują się prostokątne drzwi wejściowe, w pozostałych ścianach - prostokątne okna. Na ścianie wschodniej, ponad oknem zachował się okulus, będący pierwotnym otworem oświetleniowym we wsch. ścianie prezbiterium. Kaplicę nakrywa blaszany dach pięciopołaciowy zwieńczony gałką z krzyżem

Na cmentarzu przycerkiewnym zachowały się 4 piaskowcowe nagrobki (XIX/XIX w.).

Obiekt dostępny dla zwiedzających, możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Damian Nowak, OT NID w Rzeszowie, 26-10-2015 r.

Bibliografia

  • Archiwum Państwowe w Przemyślu, Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego
  • Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie, Karta ewidencyjna cerkwi w Zawadce Rymanowskiej. oprac. Z. Szanter.
  • Sprawozdanie z realizacji w latach 2008-2009 Wojewódzkiego Programu Opieki nad Zabytkami w województwie podkarpackim na lata 2006-2009, Rzeszów 2009.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1856 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zawadka Rymanowska
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. krośnieński, gmina Dukla - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy