Kościół klarysek pw. Wniebowzięcia NMP, ob. kościół rektorski braci mniejszych kapucynów, Bydgoszcz
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół klarysek pw. Wniebowzięcia NMP, ob. kościół rektorski braci mniejszych kapucynów

Bydgoszcz

photo

Jedyny kościół poklasztorny usytuowany w centrum Bydgoszczy, którego charakterystyczna bryła z wieżą akcentuje zbieg ulicy Gdańskiej z ulicą Focha.

Historia

Na terenie dawnego Przedmieścia Gdańskiego, w miejscu obecnego kościoła, w 1448 roku bydgoscy mieszczanie wybudowali szpitalną kaplicę pw. Św. Ducha erygowaną w 1449 roku. W 1552 roku jej stan techniczny był tak zły, że podjęto starania o budowę nowej murowanej. Jednak rozpoczęto je dopiero w 1582 roku, a ukończono w 1590 roku. Wyposażanie kościoła pw. Św. Ducha trwało do 1602 roku kiedy do północny świątyni dobudowano parterową, murowaną zakrystię. W 1614 roku przybyła do Bydgoszczy przełożona ss. Klarysek, aby założyć w mieście żeńskie zgromadzenie zakonne. W 1615 roku fundację klasztoru potwierdził papież Paweł V. Tego samego roku rozpoczęto budowę klasztoru, a ukończono w 1618 roku. Po ustanowieniu darowizny przez radę miejską nieruchomości na Przedmieściu Gdańskim, w 1616 roku zostały rozpoczęte prace przy budowie nawy dobudowując ją do zachodniej ściany wspomnianego kościoła. Wyburzono wówczas główne wejście, powiększając w ostrołukową tęczę łącząc nawę ze starszą częścią tj. z prezbiterium. W dniu 21 września 1645 roku odbyła się uroczystość konsekracji rozbudowanego kościoła św. Ducha. W 1646 roku bryłę kościoła wzbogaciła kaplica kapłańska, ufundowana przez burmistrza Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego z bogatą, renesansową attyką oraz kryptą dla zakonnic. Strategiczne położenie klasztoru i kościoła przed Bramą Gdańską spowodowało, że w latach 40. XVII w. w południowo-zachodnim narożu nawy wybudowano kilkukondygnacyjną wieżę, zwieńczoną barokowym hełmem. W 1835 roku nastąpiła kasata klasztoru oraz przesiedlenie sióstr klarysek do Gniezna. W czerwcu 1848 roku silna wichura strąciła hełm wieży, a rok później zastąpiono ją niskim, ośmiopołaciowym daszkiem namiotowym. Kościół po sekularyzacji przeznaczano na różne cele. Początkowo znajdował się w nim m.in.: magazyn, waga miejską, czerwcu 1863 roku. Zakład Oczyszczania Ulic i Latryn. Następnie, a w 1875 roku remizę strażacką. W 1888 roku bydgoskie Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego udostępniło dla celów wystawienniczych emporę chóru panieńskiego. Ekspozycję zbiorów historycznych na chórze udostępniono w 1890 roku. Około 1900 roku założono w nawie podciągi stropu, a w 1901 roku zamontowano na wieży zegar z dwiema tarczami oraz zrekonstruowano barokowy hełm wieży. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1920 roku, kościół przeznaczono z powrotem na cele sakralne. W latach 1920-1922 przeprowadzono kompleksowe prace, pod kierunkiem inżyniera architekta Stefana Cybichowskiego z Poznania. Usunięto naleciałości pruskie, wyburzono przybudówki, zrekonstruowano szkarpę w północno-zachodnim narożniku korpusu nawowego oraz przekształcono pochodzącą z końca XIX wieku klatkę schodową, w niewielką kruchtę. Przeprowadzono także restaurację renesansowej attyki zakrystii kapłańskiej. W 1922 roku zamontowano w fasadzie nowy portal, według projektu Stefana Cybichowskiego, dzieło kamieniarza Jakuba Joba.  Dnia 3 grudnia 1922 roku kościół ponownie został konsekrowany, a kolejna związana z nadaniem kościołowi wezwania Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny odbyła się w dniu 16 listopada 1925 roku. Kompleksowe prace konserwatorskie podjęto w 1950 roku i obejmowały m.in. przełożenie pokrycia dachu oraz remont szczytu fasady. Dokonano zmian stylizacji otworów okiennych, oczyszczono i wylicowano elewację. W 1954 roku zastąpiono pochodzące z lat 20. XX w. organy, nowymi 12. regestrowymi. W latach 1953-1954 zakonserwowano polichromowany strop nawy, a następnie wykonano schody w wieży prowadzące na emporę chóru. W 1955 roku na ścianie tęczowej odsłonięto freski z XVII wieku, które zakonserwowano. Odkryto też zamurowane oculusy w ścianie północnej i południowej nawy odtwarzając je dwa lata później. Tego samego roku do kościoła powrócił z Sypniewa XVII-wieczny ołtarz główny. Do kościoła wróciła również XVII-wieczna kuta krata żelazna oddzielająca prezbiterium od nawy, z  bramy cmentarza Starofarnego oraz krata z zakrystii kapłańskiej. W 1957 roku wykonano witraże w prezbiterium, według projektu Zdzisława Kuligowskiego. Remonty i zabiegi restauratorskie w 1958 roku zakończyły powojenny proces kompleksowej renowacji kościoła klarysek. Do kolejnych przystąpiono w połowie lat 60. XX w. wymieniając stare pokrycie hełmu wieży na blachę ocynkowaną, a w nawie zawieszono majolikową Drogę Krzyżową. W latach 1987-1989 prowadzono prace konserwatorskie polichromii stropu i malowideł ściennych, a na początku lat 90. XX wieku oczyszczono i wylicowano elewacje. W 1991 roku rozpoczęto prace konserwatorskie przy ołtarzu głównym oraz pokryto nowymi tynkami ściany prezbiterium i sklepienie wprowadzając pierwotną kolorystykę. W 1951 roku świątynia otrzymała tytuł kościoła rektorskiego, a w 1972 roku dekretem prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego została kościołem akademickim, w 1983 przestała być filią bydgoskiej fary. Od 13 listopada 1993 roku pracę duszpasterską w kościele podjęli Bracia Mniejsi Kapucyni z prowincji warszawskiej.

Opis

Kościół jest orientowany, jednonawowy, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, do którego przylegają: zakrystia kaplica i wieża. Kościół łączy elementy dwóch stylów: gotyku, renesansu i zawiera domieszkę baroku. Do prezbiterium od północy przylega zakrystia (dawna zakrystia panieńska), nad którą chór mniejszy, a od południa kaplica Wojciecha Łochowskiego (dawna zakrystia kapłańska), z renesansową attyką. Najstarsze mury występują w północnej części prezbiterium i pochodzą z 1582 roku. Szczyt zachodni jest dwustrefowy, typu wnękowego, z tynkowanymi blendami i podzielony gzymsami i arkadami oraz ozdobiony wolutami, obeliskami i kulami. Wieża w północno-zachodnim narożu korpusu nawy nadaje całej budowli zdecydowany akcent całej budowli. W górnej części jest ośmioboczna, nakryta hełmem z latarnią. Kościół nakryty jest dachami dwuspadowymi za wyjątkiem kaplicy Wojciecha Łochowskiego. Prezbiterium kościoła posiada sklepienie kolebkowe z lunetami, pokryte siatką żeber nawiązującego do sklepienia krzyżowo-żebrowego, gdzie żebra nie pełnią roli konstrukcyjnej, a są tylko elementem dekoracyjnym. W prezbiterium oprócz okien zakończonych półkoliście (na wszystkich elewacjach), występują oculusu jako renesansowy element architektoniczny kościołów, z początku XVII wieku. Wnętrze nawy przekrywa drewnianym, polichromowanym stropem płaskim z 1. połowy XVII wieku złożonym ze 112 kasetonów, w których namalowane są rozety i znaki symboliczne. Rozety wypełniające 103 kasetony. Chór muzyczny (dawniej zakonny) murowany jest dwuprzęsłowy i wsparty na czterech masywnych kolumnach. Podchórze otwarte do nawy trzema półkoliście zamkniętymi arkadami. Na zewnątrz kościół opięty szkarpami jednouskokowymi oraz od pn. przy nawie dwuskokowym. Cokół w bocznych ścianach wydzielony uskokiem. Okna i okulusy w tynkowanych opaskach. Szczyt pomiędzy prezbiterium, a nawą o urozmaiconym obrysie, dzielony gzymsami na trzy nierównej wysokości streczynami z pilasterkami. We wnętrzu świątyni znajdują się liczne zabytki, np. ołtarz Główny z 1636 roku, manierystyczny, o bogatej dekoracji okuciowo-chrząstkowej z obrazem "Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny" autorstwa Jerzego Hoppena z Torunia z około 1955 roku obraz św. Stanisława Kostki pędzla Leona Wyczółkowskiego, polichromia z połowy XVII-XVIII wieku, ambona rokokowa z 2. połowy XVIII wieku, płaskorzeźba alabastrowa manierystyczna (1595 rok), kraty barokowe (XVII-XVIII wiek), umieszczona w łuku tęczowym miedzy nawą, a prezbiterium, pająki mosiężne gotyckie i barokowe.

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Krzysztof Bartowski, Pracownia Dokumentacji, Popularyzacji Zabytków i Dziedzictwa Narodowego, Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy, 18.12.2014 r.

Bibliografia

  • Arszyński M., Rejmanowski M., Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. z. 2: Województwo bydgoskie, Warszawa 1972.
  • Chrzanowski T., Kornecki M., Katalog sztuki w Polsce. t.11, Województwo bydgoskie. Warszawa 1977.
  • Łoziński J.Z,  Miłobędzki A., Atlas zabytków architektury w Polsce. Warszawa 1967.
  • Zabytki architektury województwa bydgoskiego. Praca zbiorowa, Bydgoszcz 1974.
  • Parucka K., Raczyńska-Mąkowska, Katalog zabytków województwa Bydgoskiego. Bydgoszcz 1997, s. 8-9.
  • Praca zbiorowa, Ulica Gdańska w Bydgoszczy. Przewodnik historyczny, Bydgoszcz 2003, s. 65-66.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. t. 11: Dawne województwo bydgoskie, Warszawa 1977.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1582-1590 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Gdańska 2, Bydgoszcz
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. Bydgoszcz, gmina Bydgoszcz
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy