Kościół filialiny pw. św. Jana Chrzciciela, dawny zamek krzyżacki, Bezławki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół filialiny pw. św. Jana Chrzciciela, dawny zamek krzyżacki

Bezławki

photo

Niewielki gotycki zamek zakonny - mimo późniejszych przekształceń funkcji dobrze zachowany przykład krzyżackiego zamku komornickiego.

Historia

Bezławki zostały lokowane w 1371 r. Zamek zaczęto budować po 1377 r., na co wskazują badania dendrochronologiczne belek zachowanych w strukturze murów. Był przeznaczony na siedzibę administratora komornictwa krzyżackiego. Wzniesiono bryłę zamku nakrytą dwuspadowym dachem, ze szczytami schodkowymi oraz mury otaczające czworoboczny majdan, z basztami otwartymi do wnętrza i bramą wjazdową przy szczytowej ścianie zamku (północno-wschodniej). W 1402 r. zamek został przeznaczony na siedzibę Świdrygiełły, sprzymierzonego czasowo z krzyżakami brata Jagiełły; w związku z tym przeprowadzono na zamku niewielkie prace adaptacyjne (Świdrygiełło opuścił zamek w 1404 r.). W XVI w. zamek został przekształcony w kościół, najprawdopodobniej w 1583 r., od razu w świątynie protestancką. W związku z nową funkcją zlikwidowano podziały wnętrza, przemurowano otwory (nowe okna i portal od strony południowo-zachodniej), w części północno-wschodniej wzniesiono zakrystię i przemurowano całkowicie szczyt. Brama wjazdowa na dziedziniec została przeniesiona na linię północno-wschodnią obwarowań dziedzińca, który zaczął pełnić funkcję cmentarza przykościelnego. W l.1726-1730 przed ścianą z portalem wzniesiono wieżę przeznaczona na dzwonnicę, w znacznej części w konstrukcji ryglowej. W tym czasie powstała też nowa kruchta przed dłuższą ścianą oraz wjazd na cmentarz od strony południowo-wschodniej. W 1884 r. przesklepiono wnętrze drewnianą kolebką i otynkowano elewacje. Po II wojnie światowej kościół pozostał do l. 70 w rękach gminy ewangelickiej; po jej wygaśnięciu został opuszczony i stopniowo dewastowany, podobnie jak cmentarz. Po przekazaniu kościołowi rzymskokatolickiemu remontowany w l. 1985-1989. Obecnie jest kościołem filialnym parafii NSPJ w Wilkowie. W 2008 r. rozpoczęły się prace remontowo-konserwatorskie wieży kościelnej; stało się to również początkiem badań archeologicznych, a następnie interdyscyplinarnych, związanych z zamkiem.

 

Opis

Kościół - dawny zamek - jest położony na wyraźnym, odosobnionym wyniesieniu terenu w zachodniej części wsi (po południowej stronie szosy Święta Lipka - Wilkowo). Budowla na rzucie prostokąta na osi południowy zachód - północny wschód, z dawnym majdanem przylegającym od strony południowo-wschodniej (bryła budynku wpisana jest w obwód obwarowań). Od strony południowo-zachodniej kościoła czworoboczna wieża, przy przeciwległej ścianie zakrystia (być może z wykorzystaniem murów dawnego przedbramia), na osi dłuższej ściany od strony obecnego cmentarza kruchta poprzedzająca wejście do kościoła. Bryła zwarta, prostopadłościenna, nad bryłą główną i niskimi dobudówkami dachy dwuspadowe, nad wyższą wieżą dach ostrosłupowy. Obecna ściana prezbiterialna i kruchta zwieńczone szczytami schodkowymi ze sterczynami. Ściany zamku murowane, w niższych partiach z kamienia łamanego, powyżej - z cegły licowej, obecnie z pozostałościami tynku. Przyziemie wieży murowane z kamienia i cegły, wyższe kondygnacje w konstrukcji ryglowej, tynkowane. Więźba dachowa i wewnątrz wieży drewniana. Dachy kryte dachówką ceramiczną, jedynie wieża - blachą. Elewacje zamkowe artykułowane regularnie rozmieszczonymi otworami okiennymi w pierwszej kondygnacji i blendami w drugiej. Okna i blendy rozmieszczone naprzemiennie na osiach, zamknięte łukiem ostrym. W elewacji wejściowej w pierwszej kondygnacji dodatkowe, mniejsze blendy zamknięte łukiem koszowym, w tym podwójna nad kalenicą kruchty. Pod okapem nieduże okienka zamknięte łukiem odcinkowym. Szczyt prezbiterium siedmioosiowy, pole podzielone ostrołukowymi blendami, niskie i szerokie sterczyny zrównane z licem muru, opasane dwoma ceglanymi gzymsami z gładkim pasem tynku między nimi, zwieńczone naprzemiennie półkolistym lub trójkątnym frontonem. Na jednym z trójkątnych zwieńczeń widoczne wypracowane w gzymsie, uproszczone spływy wolutowe. Szczyt nad zakrystią o podobnym rozwiązaniu, bez blend. Wnętrze jednoprzestrzenne, tynkowane, malowane, nakryte pozornym, beczkowym sklepieniem drewnianym, o spłaszczonym profilu przekroju. Mury otaczające dawny majdan murowane z kamienia łamanego, w stanie daleko posuniętej destrukcji. Na odcinku północno-wschodnim, w pobliżu kościoła murowana z cegły brama z przelotem zamkniętym łukiem koszowym, nad przejściem szczyt schodkowy ze sterczynami. Z obu stron w szczycie blendy, od strony zewnętrznej w blendzie na osi częściowo zachowana inskrypcja.

Kościół użytkowany, zamykany. Wejście możliwe po uzgodnieniu z gospodarzem mieszkającym w domu w pobliżu kościoła.

Oprac. Joanna Piotrowska, OT NID w Olsztynie, 15.09.2014

 

Bibliografia

  • Bezławki. Ocalić od zniszczenia. Wyniki prac interdyscyplinarnych prowadzonych w latach 2008-2011, red. A. Koperkiewicz, Gdańsk 2013 (tam wcześniejsza literatura), w tomie tym szczególnie: W. Brillowski, Analiza funkcjonalna założenia obronnego w Bezławkach, s. 119-135; S. Szczepański, Bezławki i okolice w kontekście osadniczym plemiennej Barcji oraz kętrzyńskiego okręgu prokuratorskiego w średniowieczu, s. 14-31; W. Wółkowski, Architektura zamku w Bezławkach, s. 109-117.
  • Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Bezławkach, hasło w: Leksykon Kultury Warmii i Mazur (publikacja online),
    www.leksykonkultury.ceik.eu, dostęp 15.09.2014
 

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1370-1379
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Bezławki 1
  • Lokalizacja: woj. warmińsko-mazurskie, pow. kętrzyński, gmina Reszel - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy