Wieża mieszkalna Zamek, Tudorów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Wieża mieszkalna Zamek

Tudorów

photo

„Zamek” w Tudorowie - pierwotnie złożony z wieży o charakterze obronno-prestiżowym, fortyfikacji i zabudowy gospodarczo-mieszkalnej - jest typowym przykładem polskiej niewielkiej siedziby rycerskiej z późnego średniowieczna.

Historia

„Zamek” w Tudorowie powstał około połowy XIV wieku. Najstarsza o nim wzmianka pochodzi z roku 1371; według niej był on własnością rycerza Pełki. Przypuszcza się, iż od niego wywodzą się, współcześni Janowi Długoszowi, dziedzice Tudorowa, Mikołaj i Piotr herbu Janina. Za ich czasów „warownia” ta miała się składać z: wieży o charakterze obronno-prestiżowym, fosy, wałów kamienno-ziemnych, grobli i stawów, a także drewnianych zabudowań mieszkano-gospodarczych. W 1517 roku ówczesny właściciel „zamku” Jana Toporowski sprzedał go kanclerzowi wielkiemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu. Możnowładca ten uczynił z niego siedzibę dla miejscowego zarządcy folwarku, co negatywnie wpłynęło na stan obiektu. Kolejni jego posiadacze Tarnowscy (1536-1567) lub Konstanty Wasyl Ostrogski (1567-1608) przebudowywali wieżę, zmieniając jej poziomy użytkowe. Ponadto doprowadzili do destrukcji otaczających ją wałów obronnych i likwidacji południowego stawu. Stan „zamku” po tych zmianach ukazuje inwentarz 1618 roku. Według niego złożony był z wieży nakrytej baniasty hełmem i położonych w jej sąsiedztwie: dworu, sernika, piekarni, 2 obór, 5 chlewów, stajenki, gumna, brogów, ogrodu warzywnego, 3 stawów z młynami i 2 sadzawek. Dalsze w nim przekształcenia, zapewne dokonane z rozkazu Lubomirskich, nastąpiły do około połowy XVII wieku. Wówczas to wykuto w wieży szczelinowe otwory strzelnicze, a na zachód od niej wzniesiono szaniec. W 2. połowie XVII wieku, prawdopodobnie na skutek zniszczeń z czasów potopu szwedzkiego, wieżę zaprzestano użytkować. W 1850 roku była już ruiną, kiedy to od Potockich nabył ją, wraz z miejscowym folwarkiem, Michał Karski. W 1944 roku dobra Karskich stały się własnością Skarb Państwa. W 1990 roku obiekt kupiła osoba prywatna.

Opis

Ruiny „zamku” w Tudorowie położone są w wschodniej części wsi. Prowadzi do nich ścieżka, rozpoczynająca się w przy posesji oznaczonej numerem 9. Z pierwotnego założenia zachowały się: ruiny wieży, pozostałości wałów kamienno-ziemnych; szaniec z XVII wieku i stawy (znane tylko dzięki badaniom archeologicznym). Wieżę wystawiono na wzniesieniu skalnym, nad doliną bezimiennego dopływu rzeki Opatówki. W zachodniej części cypla jest płaskie plateau, odcina go od wysoczyzny sucha fosa. W pobliżu tej ostatniej, odnaleźć można relikty wałów, widoczne także koło potoku na północ i południe od wieży. Czworoboczna wieża, wymurowana z kamienia i lokalnie z cegły, była dawniej tynkowana, a na narożach boniowana; obecnie ma wysokość około 20 m. Składa się z piwnic i trzech nadziemnych kondygnacji, w tym najwyższa jest częściowo zniszczona. Na poziomie parteru, w elewacjach zachodniej i wschodniej, znajdują się otwory wejściowe (wtórne?), a na zachodzie dostrzec można zamurowane pozostałości kamiennego, ostrołukowego obramienia okiennego. W elewacjach południowej i wschodniej umieszczone są szczelinowe otwory strzelnicze. W ścianach bocznych, we wnętrzu wieży zachowały się ślady po gniazdach belek stropowych. Ich ułożenie sugeruje, że na przestrzeni wieków, co najmniej sześciokrotnie, zmieniano w tym budynku wysokości poszczególnych kondygnacji.

Własność prywatna. Obiekt dostępny po wcześniejszym uzgodnieniu z jego właścicielem.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 22.07.2014 r.

Bibliografia

  • Brykowska M., Fundacja Szydłowieckich - między gotykiem a renesansem, [w:] Fundacje kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego. Z dziejów budownictwa rezydencjonalno-obronnego na terenie dawnego województwa sandomierskiego, pod red. W. Iwańczaka, R. Kubickiego i D. Kaliny, Kielce 2011, s. 49-62.
  • Florek M., Tudorów wieża obronno-mieszkalna. Karta ewidencji zabytków architektury i budownictwa, Tarnobrzeg 1990 [Archiwum WKZ w Kielcach i NID w Warszawie]
  • Castrum Tudorow” -średniowieczna siedziba rycerska w Tudorowie, gm. Opatów, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1985-1990“ 1992, s. 35-54.
  • Gosztyła M., Proksa M., Zamki południowo - wschodniej Polski. Przemyśl 1997. s. 117-119.
  • Kalina D., Wieża w Tudorowie, [w:] Fundacje kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego(…), s. 115-122.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński i B. Wolff, z. 7: Powiat opatowski, oprac. K. Kutrzebianka i in., Warszawa [1959], s. 73.
  • Kieszkowski W., Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, t. 2. Poznań 1912, s. 284.
  • Kołodziejski S., Tudorów, woj. Świętokrzyskie, [w:] L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001 , s. 508.
  • Kubicki R., Najstarsze opisy zamku w Opatowie, wieży w Tudorowie oraz dworów, zabudowań rezydencjonalnych i folwarcznych w dobrach opatowskich z 1618 roku, [w:] Fundacje kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego (…), s. 154-173.
  • Lasek P., Turris fortissima nomen Domini. Murowane wieże mieszkalne w Królestwie Polskim od 1300 r. do połowy XVI, Warszawa 2013, s. 221, 258-259.
  • Marcinak-Kajzer A., Sandomierskie rezydencje Tarnowskich w XIV - XVII wieku, [w:] Przemiany architektury rezydencjonalnej w XV - XVIII w. na terenie dawnego województwa sandomierskiego, red. J. L. Adamczyk, Kielce 2000, s. 19 - 36.
  • Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 122-123.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zamek
  • Chronologia: poł. XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Tudorów
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. opatowski, gmina Opatów - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy