Narodowy Instytut Dziedzictwa en
Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

kolekcja

Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

11

Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

Proces kształtowania się Żuław (w miejscu wielkiego rozlewiska między rozwidleniem Wisły i Nogatu) zakończył się dopiero w X wieku uformowaniem mierzei od strony morza. W XI i XII wieku tereny lewobrzeżne przynależały do Pomorza Gdańskiego, prawobrzeżne zajęte były przez plemiona pruskie. Od połowy XIII wieku (układ między Samborem II i Krzyżakami) całe Żuławy stały się własnością Zakonu, który przystąpił do szeroko zakrojonego procesu kolonizacyjnego.

Budowa większości żuławskich kościołów miała miejsce w 2 i 3 ćwierci XIV wieku, po roku 1400 ruch budowlany wyraźnie osłabł. W murach obwodowych i na poddaszach licznych kościołów (m.in. w Gnojewie, Mątowach Wielkich, Kończewicach, Marynowach, Jezierniku i Krzyżanowie) zachowały się drewniane elementy konstrukcyjne świadczące o pierwotnej szkieletowej strukturze wielu żuławskich świątyń. W kolejnych dziesięcioleciach (zwykle w 3 ćwierci XIV w.) te proste konstrukcje omurowywano cegłą, a czasem wznoszono w ich miejsce nowe mury, niejednokrotnie w znaczący sposób rozbudowując bryłę. Podstawowy typ żuławskiego kościoła to jednonawowa budowla bez wyodrębnionego prezbiterium, najczęściej z wieżą od zachodu, małą zakrystią od północy i niewielką kruchtą od południa. Ten prosty rzut bywał niekiedy wzbogacany poprzez wydzielenie węższego prezbiterium (np. Krzyżanowo) i dodanie jednej lub dwu naw (Gnojewo, Kończewice, Mątowy Wielkie); poligonalne zakończenia prezbiterium spotyka się jedynie w kilku kościołach (np. Tuja, Cedry Wielkie). W bryle żuławskich świątyń wyróżniają się drewniane kondygnacje wież często z nadwieszoną ośmioboczną izbicą zakończoną spiczastym hełmem (Jeziernik, Kończewice, Lisewo, Mątowy Wielkie) i dekoracyjnie opracowane, najczęściej schodkowe szczyty wschodnie. Sklepione wnętrza (poza zakrystiami) należą do rzadkości (prezbiterium w Trutnowach), powszechnie stosowano płaskie stropy belkowe, niekiedy również drewniane kolebki (Miłoradz, Lubieszewo).