Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

kolekcja

Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

8

Wiejskie kościoły gotyckie na Żuławach

Proces kształtowania się Żuław (w miejscu wielkiego rozlewiska między rozwidleniem Wisły i Nogatu) zakończył się dopiero w X wieku uformowaniem mierzei od strony morza. W XI i XII wieku tereny lewobrzeżne przynależały do Pomorza Gdańskiego, prawobrzeżne zajęte były przez plemiona pruskie. Od połowy XIII wieku (układ między Samborem II i Krzyżakami) całe Żuławy stały się własnością Zakonu, który przystąpił do szeroko zakrojonego procesu kolonizacyjnego.

Budowa większości żuławskich kościołów miała miejsce w 2 i 3 ćwierci XIV wieku, po roku 1400 ruch budowlany wyraźnie osłabł. W murach obwodowych i na poddaszach licznych kościołów (m.in. w Gnojewie, Mątowach Wielkich, Kończewicach, Marynowach, Jezierniku i Krzyżanowie) zachowały się drewniane elementy konstrukcyjne świadczące o pierwotnej szkieletowej strukturze wielu żuławskich świątyń. W kolejnych dziesięcioleciach (zwykle w 3 ćwierci XIV w.) te proste konstrukcje omurowywano cegłą, a czasem wznoszono w ich miejsce nowe mury, niejednokrotnie w znaczący sposób rozbudowując bryłę. Podstawowy typ żuławskiego kościoła to jednonawowa budowla bez wyodrębnionego prezbiterium, najczęściej z wieżą od zachodu, małą zakrystią od północy i niewielką kruchtą od południa. Ten prosty rzut bywał niekiedy wzbogacany poprzez wydzielenie węższego prezbiterium (np. Krzyżanowo) i dodanie jednej lub dwu naw (Gnojewo, Kończewice, Mątowy Wielkie); poligonalne zakończenia prezbiterium spotyka się jedynie w kilku kościołach (np. Tuja, Cedry Wielkie). W bryle żuławskich świątyń wyróżniają się drewniane kondygnacje wież często z nadwieszoną ośmioboczną izbicą zakończoną spiczastym hełmem (Jeziernik, Kończewice, Lisewo, Mątowy Wielkie) i dekoracyjnie opracowane, najczęściej schodkowe szczyty wschodnie. Sklepione wnętrza (poza zakrystiami) należą do rzadkości (prezbiterium w Trutnowach), powszechnie stosowano płaskie stropy belkowe, niekiedy również drewniane kolebki (Miłoradz, Lubieszewo).

Obiekty z kolekcji